Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων

Μια πρωτότυπη όσο και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα έκθεση πραγματοποιήθηκε από τον Απρίλιο του 2012 στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας και θα διάρκεσε μέχρι τον Αύγουστο του 2013. Παρουσίασε τα ευρήματα από το πασίγνωστο αρχαίο Ναυάγιο των Αντικυθήρων, από το εμπορικό πλοίο που ναυάγησε στα μέσα του 1ου αιώνα π.Χ. κοντά στο μικρό νησί ανάμεσα στα Κύθηρα και την Κρήτη.

Μεταξύ των θησαυρών που ήρθαν στο φως είναι ο Έφηβος των Αντικυθήρων, ένα από τα ωραιότερα αρχαία αγάλματα, και ο περίφημος Μηχανισμός των Αντικυθήρων, ένα από τα θαύματα της αρχαίας τεχνολογίας που εξακολουθεί να απασχολεί τους επιστήμονες με τα μυστικά του.Αλλά και η ανεύρεση του ναυαγίου και οι έρευνες που ακολούθησαν σε δύο φάσεις συνθέτουν μια γοητευτική ιστορία.

Το ναυάγιο

Το ναυάγιο ανακαλύφθηκε την άνοιξη του 1900 από σφουγγαράδες της Σύμης. Ήταν ένα φορτηγό πλοίο που ταξίδευε προς την Ιταλία γεμάτο αρχαιολογικούς θησαυρούς. Από τη μελέτη των ευρημάτων έχει υπολογιστεί ότι είχε χωρητικότητα 300 τόνους και ναυάγησε το 75 – 50 π.Χ. Το φορτίο του χρονολογείται από τον 4ο μέχρι τον 1ο αιώνα π.Χ. Εκτός από την αρχαιολογική και αισθητική αξία τους, τα ευρήματα προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την τέχνη και το εμπόριο καλλιτεχνημάτων τον 1ο αιώνα π.Χ., όταν οι Ρωμαίοι κυριάρχησαν οριστικά στην Ελληνιστική Ανατολή. Εκείνη την εποχή το θαλάσσιο εμπόριο και η μεταφορά έργων τέχνης από την Ανατολική Μεσόγειο στην Ιταλία έφθασαν σε ύψιστο βαθμό. Επρόκειτο για το νέο φαινόμενο της εμπορίας έργων τέχνης, πρώτης στην ιστορία του Δυτικού πολιτισμού.

α ευρήματα δείχνουν, επίσης, πώς ο ελληνικός τρόπος ζωής επηρέασε τους πλούσιους Ρωμαίους αριστοκράτες, που κοσμούσαν τις επαύλεις τους με ελληνικά έργα τέχνης επιδεικνύοντας τον πλούτο και την κοινωνική τους θέση.

Θεωρείται πιθανόν ότι το πλοίο αναχώρησε από το λιμάνι της Δήλου, που ήταν ο φορολογικός παράδεισος της εποχής. Οι Ρωμαίοι είχαν απαλλάξει το νησί από δασμούς από το 166 π.Χ., καθεστώς που διατηρήθηκε μέχρι την καταστροφή του το 69 π.Χ από πειρατές. Οι τόποι παραγωγής των περισσότερων αντικειμένων ήταν η βόρεια Συρία και η Αλεξάνδρεια.

Η ανακάλυψη και οι έρευνες

Το Πάσχα του 1900 ένα σφουγγαράδικο από τη Σύμη βρέθηκε στην βορειοανατολική άκρη των Αντικυθήρων, σε μικρή απόσταση από το ακρωτήριο Γλυφάδια. Ο πρώτος δύτης που κατέβηκε σε βάθος 50 – 60 μέτρα αντίκρυσε μια μάζα από αγάλματα, αγγεία και κομμάτια από ένα πλοίο. Πήρε το δεξί χέρι από ένα άγαλμα και ανέβηκε. Η ανακάλυψη επιβεβαιώθηκε από την κατάδυση του καπετάνιου του πλοίου. Οι σφουγγαράδες κατέγραψαν το σημείο του ναυαγίου, γύρισαν στο νησί τους και μετά από έξι μήνες ενημέρωσαν την ελληνική κυβέρνηση.

Η κινητοποίηση ήταν πρωτοφανής για την εποχή και τα μέσα που υπήρχαν. Οι έρευνες και η ανέλκυση των ευρημάτων διήρκεσαν από τον Νοέμβριο του 1900 μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1901. Έγιναν με την εποπτεία της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας από 22 δύτες της Σύμης με την βοήθεια πλοίων του Πολεμικού Ναυτικού. Κάθε δύτης μπορούσε να μείνει το πολύ πέντε λεπτά στον βυθό και να καταδυθεί μια φορά την ημέρα, ενώ οι καιρικές συνθήκες συχνά ήταν κακές. Στις 27 Δεκεμβρίου του 1900 ανακαλύφθηκε ο Έφηβος των Αντικυθήρων σε πέντε μεγάλα και αρκετά μικρά κομμάτια.

Εκείνη η δύσκολη και γεμάτη κινδύνους έρευνα, που έφερε στο φως και τον περίφημο Μηχανισμό των Αντικυθήρων, εγκαινίασε την ενάλια αρχαιολογία στην Ελλάδα και τον διεθνή χώρο. Ο κύριος λόγος για τον οποίο σταμάτησε ήταν ότι δεν μπορούσαν να μετακινηθούν μεγάλα βράχια στον βυθό, εργασία που γινόταν με την βοήθεια των πλοίων του Πολεμικού Ναυτικού. Στην επόμενη έρευνα αποδείχθηκε ότι τα περισσότερα βράχια ήταν τεράστια αγάλματα.

Η δεύτερη έρευνα έγινε το 1976 από την Αρχαιολογική Υπηρεσία με τη συμμετοχή του ωκεανογραφικού πλοίου Καλυψώ του μεγάλου Γάλλου εξερευνητή των θαλασσών Ζακ Υβ Κουστό. Αλλά και πάλι έμειναν στον βυθό, γύρω στα 50 μέτρα, το μεγαλύτερο μέρος του σκάφους και ποιος ξέρει πόσα και ποιού είδους αντικείμενα. Τίποτα δεν αποκλείει να βρίσκονται σήμερα ακόμη βαθύτερα.

Η περιοδική έκθεση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου για το Ναυάγιο των Αντικυθήρων αποτελεί μοναδική εμπειρία. Η επίσκεψη δεν είναι μόνο ένα ταξίδι στο παρελθόν. Η διαδρομή από αίθουσα σε αίθουσα κάτω από τον κατάλληλο φωτισμό είναι ένας περίπατος στον βυθό των Αντικυθήρων.
Πρώτη φορά παρουσιάζεται το σύνολο των αρχαιοτήτων που ανελκύστηκαν από το ναυάγιο. Εκτίθενται 378 αρχαιότητες και νομίσματα από τις Συλλογές του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και του Νομισματικού Μουσείου, καθώς και τμήματα του πλοίου από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων.
α 82 θραύσματα του Μηχανισμού των Αντικυθήρων, του πρώτου υπολογιστή της ανθρωπότητας, πλαισιώνονται από επεξηγηματικά κείμενα και οπτικοακουστικό υλικό, που προετοιμάστηκαν για την έκθεση στο πλαίσιο του Προγράμματος «Ήφαιστος» του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Πρωτότυπα έγγραφα και φωτογραφίες δείχνουν τις δυσκολίες για την ανέλκυση του ναυαγίου.

Ο ΄Εφηβος και τα άλλα αγάλματα

Ο Έφηβος των Αντικυθήρων είναι ένα από τα ωραιότερα αρχαία αγάλματα. Ανελκύστηκε σε πέντε μεγάλα κομμάτια και πολλά θραύσματα και αποκαταστάθηκε με μακρόχρονη και επίπονη προσπάθεια.

Υπήρξαν διάφορες απόψεις για το πρότυπό του. Έχει ερμηνευθεί ως Απόλλωνας, Λόγιος Ερμής, Ηρακλής, νικητής που κρατάει το έπαθλο της νίκης του και επιτύμβιο άγαλμα νέου. Δύο είναι οι επικρατέστερες απόψεις. Η μία λέει ότι είναι ο ήρωας Περσέας, που κρατάει με το δεξί χέρι το κεφάλι της Μέδουσας Γοργούς, που έχει αποκόψει. Η άλλη ότι είναι ο Πάρις της Τροίας, που κρατάει το μήλον της Έριδος για να το προσφέρει στην Αφροδίτη. Οι περισσότεροι ερευνητές θεωρούν ότι είναι έργο γλύπτη της σχολής Άργους-Σικυώνας, ίσως του Κλέωνα από τη Σικυώνα. Χρονολογείται το 340 – 330 π.Χ.

Ένα άλλο σημαντικό άγαλμα είναι ο Φιλόσοφος των Αντικυθήρων. Είναι χάλκινος ανδριάντας, από τον οποίο ανελκύσθηκαν η κεφαλή, τα χέρια, τα πόδια που φορούν σανδάλια και δύο τμήματα από το ιμάτιο. Το ένα χέρι είναι το πρώτο εύρημα που ήρθε στο φως. Αυτό απέσπασε από τον σωρό ο πρώτος δύτης και το έφερε στην επιφάνεια. Χρονολογείται γύρω στο 230 π.Χ.

Τα μαρμάρινα γλυπτά παριστάνουν θεούς, ήρωες και θνητούς σε διάφορες στάσεις. Τα περισσότερα έχουν διαστάσεις μεγαλύτερες από το φυσικό μέγεθος. Υπάρχουν τρία ακρωτηριασμένα αγάλματα αλόγων σε φυσικό μέγεθος, που έσερναν ένα άρμα μαζί με ένα τέταρτο άλογο που ατύχησε κατά την ανέλκυσή του. Επέστρεψε στη θάλασσα, όταν κινδύνευσε να ανατραπεί ο γερανός που το ανέβαζε.

Τα μαρμάρινα γλυπτά είναι από λευκό παριανό μάρμαρο, που διατηρήθηκε διαυγές και λαμπερό μόνο σε όσα ήταν προστατευμένα μέσα στη λάσπη του βυθού. Τα περισσότερα έχουν διαβρωθεί τόσο βαθιά που μοιάζουν σαν «δαιμονικά». Ιδιαίτερη κατηγορία αποτελούν τα γλυπτά, που ονομάζονται Ομηρικοί Ήρωες. Είναι πρωτότυπες καλλιτεχνικές δημιουργίες των ύστερων ελληνιστικών χρόνων.

Τα άλλα εκθέματα

Τα πολύτιμα αντικείμενα, που βρέθηκαν στο ναυάγιο, είναι λίγα χρυσά κοσμήματα και αργυρά αγγεία. Πολύ σπάνια και όμορφα είναι είκοσι γυάλινα αγγεία. Το εντυπωσιακό είναι ότι διατηρήθηκαν σε άριστη κατάσταση. Βρέθηκαν, επίσης, τμήματα από ξύλινες κλίνες-ανάκλιντρα με μπρούτζινα επιθήματα και αγγεία, ολόκληρα ή σε κομμάτια, από χαλκό, κασσίτερο και μόλυβδο.

Τα νομίσματα ανελκύστηκαν το 1976. Είναι τριανταέξι αργυρά και σαράντα χάλκινα. Τα χάλκινα προέρχονται από διαφορετικές περιοχές της Μεσογείου. Αυτό δείχνει ότι το πλοίο έκανε μεγάλα ταξίδια, αφού με τα χάλκινα νομίσματα γίνονταν οι μικρές χρηματικές συναλλαγές. Τα αργυρά νομίσματα χρονολογούνται από το 104 μέχρι το 67 π.Χ. και αποτελούν μία από τις βασικές ενδείξεις για την χρονολογία του ναυαγίου.
Τα τμήματα του πλοίου εξηγούν τον τρόπο της ναυπήγησής του και της ναυσιπλοΐας εκείνη την εποχή. Βρέθηκαν, επίσης, εμπορικοί αμφορείς, επιτραπέζια κεραμικά, χύτρες για μαγείρεμα, λυχνάρια για φωτισμό, καρποί ελιάς, σωληνωτά βαρίδια διχτυών και άλλα αντικείμενα, που δείχνουν τη ζωή και τη διατροφή κατά τη διάρκεια των ταξιδιών. Τμήματα από επιτραπέζια παιχνίδια δείχνουν πώς περνούσαν τον καιρό τους οι ναυτικοί και οι ταξιδιώτες.

Βρέθηκαν ακόμη έντεκα δόντια και εικοσιδύο οστά από ανθρώπινο σκελετικό υλικό. Το ναυάγιο των Αντικυθήρων είναι το πρωιμότερο από τα αρχαία ναυάγια που έχουν ερευνηθεί σε ελληνικά νερά, από τα οποία συνελέγησαν ανθρώπινα οστά. Επρόκετο για έναν άνδρα 20 – 25 ετών, μια νεαρή ενήλικη γυναίκα και ένα άτομο 15 ετών.

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι ο αρχαιότερος γνωστός αστρονομικός και ημερολογιακός μηχανικός φορητός υπολογιστής. Με αυτόν προσδιορίζονταν οι θέσεις του Ήλιου, της Σελήνης και πιθανότατα των πέντε γνωστών κατά την αρχαιότητα πλανητών. Εκτός από τις αστρονομικές παρατηρήσεις, χρησίμευε για την πρόβλεψη των εκλείψεων του Ήλιου και της Σελήνης, τον προσδιορισμό του χρόνου τέλεσης των Πανελληνίων Αγώνων και την τήρηση ενός ημερολογίου πολλών ετών με σημαντική ακρίβεια.

Ο Μηχανισμός δημιουργήθηκε το δεύτερο μισό του 2ου αιώνα π.Χ. άγνωστο πού. Ούτε ο κατασκευαστής του είναι γνωστός. Στον Μηχανισμό εφαρμόζεται η θεωρία του Ίππαρχου, πατέρα της αστρονομίας, που επισκέφτηκε τη Ρόδο μεταξύ του 146 και 128 π.Χ. και ανέπτυξε τη θεωρία του για τη μεταβλητή κίνηση της Σελήνης εξαιτίας της ελλειπτικής τροχιάς της γύρω από τη Γη. Τα θραύσματα του Μηχανισμού ανασύρθηκαν από το ναυάγιο το 1901. Ήταν ενωμένα σε μια συμπαγή μάζα από διαβρωμένο χαλκό με θαλάσσιες επικαθίσεις. Η μάζα έμεινε απαρατήρητη για οκτώ μήνες. Τον Μάιο του 1902, όταν τα θραύσματα είχαν διασπαστεί κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες, ο νομισματολόγος Ι. Σβορώνος αναγνώρισε σε αυτά ένα είδος μετεωρολογικού οργάνου-αστρολάβου με επιγραφές και πολλούς οδοντωτούς τροχούς, που έμοιαζε με σημερινό ρολόι.

Από τότε πολλοί ερευνητές ασχολήθηκαν με τη μελέτη τους. Οι ιστορικοί των επιστημών και της τεχνολογίας συνεχίζουν να τα μελετούν αναζητώντας απαντήσεις σε σημαντικά ερωτήματα που εξακολουθούν να υπάρχουν. Σώζονται επτά μεγάλα θραύσματα και 75 μικρότερα με διαστάσεις από 0,005 μέχρι 0,08 μ, που δεν είναι βέβαιο ότι ανήκουν όλα στον Μηχανισμό. Αν και σώζεται αποσπασματικά, περιλαμβάνει οδοντωτούς τροχούς, κλίμακες, άξονες και δείκτες. Ήταν τοποθετημένος μέσα σε ξύλινη θήκη, που τον προστάτευε. Οι διαστάσεις της υπολογίζονται σε 0,33Χ0,18Χ0,10 μ.

Έχει 30 χάλκινους οδοντωτούς τροχούς, που κινούνταν με μία λαβή προσαρμοσμένη στη μία στενή πλευρά του και του έδιναν τη δυνατότητα να κάνει υπολογισμούς βασισμένους στους δύο κύκλους του Ηλιακού Συστήματος, γνωστούς στους αρχαίους Βαβυλώνιους και στους αρχαίους Έλληνες. Τον Κύκλο του Μέτωνος και τον Κύκλο του Σάρου.
Ο Μηχανισμός είχε μπροστά και πίσω μεταλλικές πλάκες καλυμμένες με πυκνογραμμένες επιγραφές με αστρονομικό περιεχόμενο, που έδιναν οδηγίες για τη χρήση του. Οι επιγραφές στην επιφάνεια σχετίζονταν με τους αστρονομικούς και τους ημερολογιακούς υπολογισμούς. Από μια επιγραφή φαίνεται ότι εκτός από τον κατασκευαστή χρησιμοποιείτο και από άλλα πρόσωπα, από αστρονόμους ή για τη διδασκαλία μαθητών. Οι επιγραφές έχουν γραφεί από το ίδιο χέρι και χρονολογούνται όπως και ο Μηχανισμός γύρω στο 150 – 100 π.Χ.

Στην εμπρός πλευρά σώζεται ένα μικρό τμήμα από δύο μεγάλους ομόκεντρους δακτύλιους με υποδιαιρέσεις. Ο εξωτερικός δακτύλιος είναι ένα αιγυπτιακό ημερολόγιο γραμμένο με ελληνικούς χαρακτήρες, που είχε 12 μήνες με 30 ημέρες για κάθε μήνα και 5 επιπλέον ημέρες που αποτελούσαν τις 365 ημέρες του χρόνου. Ο εσωτερικός δακτύλιος είναι ο Ζωδιακός Κύκλος.
Στην πίσω πλευρά ο επάνω δίσκος σχηματίζει μια σπείρα πέντε δακτυλίων και αποτελεί ένα ημερολόγιο 19 ετών που βασίζεται στον Κύκλο του Μέτωνος. Στο δίσκο είναι γραμμένοι οι δώδεκα μήνες του Κορινθιακού ημερολογίου. Μέσα στο δίσκο διακρίνονται ο Ολυμπιακός δίσκος, που αποτελεί έναν κύκλο για την πρόβλεψη των Πανελλήνιων Αγώνων, και ένας κύκλος για την πρόβλεψη 76 ετών. Στον κάτω δίσκο σχηματίζεται μία σπείρα από τέσσερις δακτύλιους που απεικονίζει τον Κύκλο του Σάρου, ένα ημερολόγιο 18 ετών που προβλέπει τις εκλείψεις του Ήλιου και της Σελήνης. Μέσα στον δίσκο του Σάρου υπάρχει ο μικρός δίσκος του Εξελιγμού. Είναι ένας τριπλός κύκλος Σάρου με 54 έτη.