Το θαλάσσιο πάρκο των Βόρειων Σποράδων

Το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Αλοννήσου Βόρειων Σποράδων ανακηρύχθηκε το 1992. Είναι Μέλος του Med PAN (Δίκτυο των Θαλάσσιων Προστατευόμενων Περιοχών της Μεσογείου – Network of Marine Protected Areas in the Mediterranean).
Σκοπός του είναι η προστασία της μεσογειακής φώκιας και των βιοτόπων άλλων σπάνιων και απειλούμενων ειδών και ευρύτερα η προστασία, η διατήρηση και η διαχείριση της άγριας ζωής, του φυσικού τοπίου, της πολιτιστικής κληρονομιάς και των αλιευτικών πόρων της περιοχής. Το πάρκο δίνει την ευκαιρία σε όσους θέλουν να προσφέρουν εθελοντικά τις υπηρεσίες τους και αποτελεί χώρο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης του κοινού σε θέματα περιβάλλοντος.

TΟι προσπάθειες για την προστασία της περιοχής άρχισαν από τη δεκαετία του 1970. Το 1986 υπογράφηκε η πρώτη απόφαση για την προστασία της μεσογειακής φώκιας και των βιοτόπων της. Ακολούθησαν νέες αποφάσεις το 1988 και το 1990. Μετά την ανακήρυξη του θαλάσσιου πάρκου με προεδρικό διάταγμα το 1992, πέρασαν δέκα χρόνια μέχρι να καθοριστεί επίσημα το 2003 το διαχειριστικό πλαίσιο και να δημιουργηθεί ο φορέας για τη διαχείριση της προστατευόμενης περιοχής. Εν τω μεταξύ, το 1997 είχε ανακηρυχθεί αρχαιολογικός χώρος ολόκληρο το νησάκι Κυρά Παναγιά και η θαλάσσια περιοχή γύρω του.

Το Θαλάσσιο Πάρκο των Βόρειων Σποράδων είναι το μεγαλύτερο θαλάσσιο πάρκο της Ευρώπης. Από τα 2.200 τχλμ της έκτασής του, το 94% είναι θάλασσα. Χωρίζεται σε δύο ζώνες, τη ζώνη Α και τη ζώνη Β. Σε καθεμία ισχύει διαφορετικό καθεστώς προστασίας.

Η ζώνη Α διακρίνεται σε εννέα περιοχές και καλύπτει έκταση 1.480 τχλμ. Σ’αυτήν ισχύουν αυστηροί κανόνες για την προστασία του περιβάλλοντος. Υπάρχουν, πάντως, ορισμένες διαφορές από νησί σε νησί και από περιοχή σε περιοχή.

Περιλαμβάνει επτά μικρά νησιά, αρκετά μικρότερα και τις βραχονησίδες ανάμεσά τους. Τα νησάκια από βορρά προς νότο είναι:
- Η Ψαθούρα και το μικρό Ψαθονήσι.
- Τα Γιούρα, η Κυρά Παναγιά (ή Πέλαγος ή Πελαγονήσι) και τα μικρά Παππούς, Στρογγυλό (ή Κουμπί), Φαγκρού (ή Πελέρισσα), Μυίγα, Μέλισσα, Σφήκα, Γράμμιζα (ή Πράσσο).
- Το Πιπέρι.
- Τα Σκάντζουρα και τα μικρά Κόρακας, Σκαντίλι, Πολεμικά, Πράσσο (ή Παραός), Λαχανού, Κασίδης και Στρογγυλό.
Πυρήνας της ζώνης Α και όλου του θαλάσσιου πάρκου είναι το νησάκι Πιπέρι και η θαλάσσια περιοχή σε ακτίνα 3 ναυτικά μίλια γύρω από αυτό με συνολική έκταση 70 τχλμ. Σ’ αυτήν απαγορεύεται κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα εκτός από την επιστημονική έρευνα και τις απαραίτητες ενέργειες για τη διαχείριση της περιοχής.

H ζώνη Β αποτελείται από τέσσερις περιοχές και καλύπτει έκταση 650 τχλμ. Σ’ αυτήν οι περιορισμοί δεν είναι πολλοί. Περιλαμβάνει τα νησιά Αλόννησος και Περιστέρα, τα μικρότερα νησάκια Λεχούσα, Μικρό Αδέλφι, Μεγάλο Αδέλφι και το σύμπλεγμα των βραχονησίδων Γαϊδουρονήσια (ή Γαϊδάρες), Μανώλα και Μούλα.

Στο θαλάσσιο πάρκο όλα τα στοιχεία συνθέτουν το ιδανικό περιβάλλον για την προστασία της άγριας φύσης και ειδικά πολλών ειδών πανίδας και χλωρίδας που απειλούνται με εξαφάνιση τόσο στη στεριά όσο και στη θάλασσα. Η περιοχή είναι απομονωμένη γεωγραφικά και το φυσικό περιβάλλον διατηρείται άθικτο. Στα νησιά οι απότομοι βράχοι αποτελούν φωλιές για τα πουλιά και οι σπηλιές στις ακτές καταφύγια για τη μεσογειακή φώκια.

Κύριο χαρακτηριστικό της χλωρίδας είναι τα πολλά σπάνια ενδημικά φυτά. Υπάρχουν, επίσης, κωνοφόρα, όπως τα πεύκα, αειθαλή, όπως η αγριελιά, και χαμηλή βλάστηση με θάμνους όπως η κουμαριά, το σχίνο, το ρείκι και άλλα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η υποθαλάσσια χλωρίδα, όπου ξεχωρίζουν τα εκτεταμένα σε άριστη κατάσταση υποθαλάσσια λιβάδια Ποσειδωνίας, που παίζουν σημαντικό ρόλο στην αναπαραγωγή των οργανισμών και τη συγκράτηση και την ανακύκλωση διαφόρων ουσιών στο θαλάσσιο περιβάλλον. Κι αυτό με τη σειρά του έχει ζωτική σημασία για τη διατήρηση της θαλάσσιας ζωής.
Το θαλάσσιο πάρκο είναι σημαντικός βιότοπος για 300 είδη ψαριών. Στην υποβρύχια πανίδα περιλαμβάνονται δελφίνια, κυρίως το κοινό δελφίνι, το ζωνοδέλφινο και το ρινοδέλφινο, καθώς και μερικά είδη φαλαινών, όπως ο φυσητήρας και ο ζιφιός.
Πολύ πλούσια είναι η ορνιθοπανίδα. Έχουν παρατηρηθεί πάνω από 80 είδη πτηνών. Υπάρχουν επίσης πολλά είδη ερπετών και θηλαστικών. Τα πιο γνωστά από τα σπάνια είδη της πανίδας είναι η μεσογειακή φώκια monachus monachus, το κόκκινο κοράλι, ο μαυροπετρίτης, ο αιγαιόγλαρος, ο θαλασσοκόρακας και το αγριοκάτσικο των Γιούρων.

Η μεσογειακή φώκια πήρε το προσωνύμιο monachus monachus πιθανότατα από το σχήμα του πάνω μέρους του κεφαλιού της. Είναι σαν να φοράει σκούφο ρωμαιοκαθολικού καλόγερου. Ίσως, όμως, και από το γεγονός ότι προτιμάει να ζει απομονωμένη και όχι ως μέλος μεγάλων ομάδων.
Όπως η θαλάσσια χελώνα caretta caretta, έτσι και η μεσογειακή φώκια εμφανίζεται σε αναπαραστάσεις αρχαίων ελληνικών νομίσματων. Ο Όμηρος την περιγράφει να λιάζεται σε αμμουδιές.
Τα παλιότερα χρόνια ζούσε σε όλες τις ακτές της Μεσογείου. Αλλά διάφοροι παράγοντες έγιναν αιτία να εξαφανιστεί τα τελευταία χρόνια σε πάνω από δέκα χώρες και σήμερα να θεωρείται το πιο απειλούμενο είδος στην Ευρώπη.

Υπολογίζεται ότι επιβιώνουν 400 ώς 500 άτομα. Τα δύο τρίτα του συνολικού πληθυσμού ζουν στην Ελλάδα. Περίπου 100 ώς 150 άτομα ζουν στις ατλαντικές ακτές της Μαυριτανίας και λιγότερα στις ακτές της Μαδέρα, του Μαρόκου, της Κύπρου και της Τουρκίας. Η διάρκεια της ζωής της μεσογειακής φώκιας είναι 35 ώς 40 χρόνια. Είναι από τα μεγαλύτερα είδη φώκιας στον κόσμο. Το μήκος της φτάνει σε 2 – 3 μέτρα και το βάρος της κατά μέσο όρο σε 250 κιλά. Το δέρμα της καλύπτεται από κοντό στιλπνό τρίχωμα, συνήθως γκρίζο ή καφέ στη ράχη και πιο ανοιχτόχρωμο στην κοιλιά. Δεν υπάρχουν εμφανείς διαφορές ανάμεσα στο αρσενικό και το θηλυκό.

Σήμερα η μεσογειακή φώκια γεννάει κυρίως σε σπηλιές, αφού αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τις αμμώδεις παραλίες. Η περίοδος των γεννήσεων διαρκεί από τον Μάιο μέχρι τον Νοέμβριο, με αιχμή τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο. Γεννάει ένα μικρό κάθε φορά. Η κύηση διαρκεί 10 – 11 μήνες και η γαλουχία 4 – 8 εβδομάδες. Επειδή όλο αυτό το διάστημα είναι μεγάλο, οι γεννήσεις σημειώνονται συνήθως κάθε δεύτερο χρόνο.
Οι νεογέννητες φώκιες έχουν μήκος ένα μέτρο και βάρος 7 – 10 κιλά. Το δέρμα τους καλύπτεται από μακρύ μαύρο τρίχωμα με ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ένα άσπρο «μπάλωμα» στην κοιλιά. Τις πρώτες μέρες της ζωής τους δεν κολυμπούν καλά, αλλά τους αρκούν λίγες βδομάδες για να γίνουν άριστοι κολυμβητές.

Η μεσογειακή φώκια τρέφεται με όλα τα είδη των ψαριών και κεφαλόποδων στην περιοχή όπου ζει. Η ποσότητα που τρώει η ενήλικη την ημέρα είναι το 5 – 10% του βάρους της. Θεωρείται ανταγωνιστής των ψαράδων και μερικές φορές προξενεί ζημιές στα δίχτυα τους για την τροφή της. Αλλά αυτό έχει την εξήγησή του. Τα αλιευτικά αποθέματα μειώνονται συνεχώς λόγω της υπεραλίευσης και της παράνομης αλιείας και η φώκια υποχρεώνεται να αναζητήσει την τροφή της όπου μπορεί.
Αυτός ο ανταγωνισμός είναι η κύρια απειλή για τη ζωή της. Στην Ελλάδα εξακολουθούν να θανατώνονται μεσογειακές φώκιες, επειδή έκαναν ζημιές σε αλιευτικά εργαλεία, αλλά το φαινόμενο δείχνει ότι μειώνεται. Στην περιοχή του πάρκου δεν έχει αναφερθεί σχετικό περιστατικό τα τελευταία χρόνια.

Εκτός από τη σκόπιμη θανάτωση από τον άνθρωπο, θανάσιμη απειλή αποτελεί η εμπλοκή της στα δίχτυα. Κρίσιμο πρόβλημα είναι επίσης η απώλεια των κατάλληλων βιοτόπων. Τα τελευταία χρόνια ο τουρισμός, τα σκάφη αναψυχής και άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες υποχρέωσαν τις μεσογειακές φώκιες να πάψουν να γεννούν σε αμμώδεις παραλίες και μεγάλες σπηλιές και να καταφεύγουν σε ακατάλληλες σπηλιές. Αυτό δημιουργεί αυξημένους κινδύνους για τη ζωή των νεογνών, που είναι άπειρα στην κολύμβηση τις πρώτες εβδομάδες της ζωής τους. Μπορούν εύκολα να τραυματιστούν ή να πνιγούν από τον έντονο κυματισμό, όταν επικρατεί κακοκαιρία.

Πριν επισκεφθούμε το θαλάσσιο πάρκο, πρέπει να γνωρίζουμε ακριβώς τι ισχύει. Μπορούμε να απευθυνθούμε στον Φορέα Διαχείρισης του πάρκου, που έχει την έδρα του στο Πατητήρι, το λιμάνι της Αλοννήσου. Στο κέντρο ενημέρωσης θα μας δώσουν όλες τις απαραίτητες πληροφορίες.

Ο Φορέας Διαχείρισης είναι αρμόδιος για την έκδοση των αδειών για την είσοδο στο θαλάσσιο πάρκο και των αδειών για τις δραστηριότητες που επιτρέπονται. Όσοι ταξιδεύουν με σκάφος αναψυχής μπορούν να επικοινωνούν για πληροφορίες με τον Λιμενικό Σταθμό Αλοννήσου στο κανάλι VHF 12. Είναι πολύ πιθανόν να πλησιάσει το σκάφος εν πλώ για ενημέρωση ή υποδείξεις κάποιο από τα σκάφη φύλαξης, που επιτηρούν το πάρκο καθημερινά.

Εάν δούμε τραυματισμένη ή νεκρή φώκια ή δελφίνι ή πουλί, ή εάν παρατηρήσουμε ρύπανση στη θάλασσα, πρέπει να ενημερώσουμε τον Φορέα Διαχείρισης ή τον Λιμενικό Σταθμό Αλοννήσου. Οι αρμόδιοι μας συμβουλεύουν ότι, αν αντιληφθούμε κάποια παράνομη ενέργεια, πρέπει να επικοινωνήσουμε μαζί τους και να μην πλησιάσουμε αυτούς που παρανομούν.
Σε όλη την περιοχή του πάρκου απαγορεύεται η ελεύθερη κατασκήνωση, η χρήση φωτιάς και η ρίψη ή η εγκατάλειψη σκουπιδιών. Ορισμένα είδη απορριμμάτων, ειδικά οι πλαστικές σακούλες, μπορεί να κρύβουν τον θάνατο για τα μικρά ζώα.

Η Ζώνη Α προστατεύεται αυστηρά. Ιδιαίτερες ρυθμίσεις ισχύουν σε ορισμένα νησιά και θαλάσσια τμήματα ανάλογα με τις συνθήκες και το φυσικό περιβάλλον. Η είσοδος στη Ζώνη Α επιτρέπεται μόνο με ειδική άδεια από τον Φορέα Διαχείρισης του θαλάσσιου πάρκου. Ειδικές ρυθμίσεις ισχύουν τόσο για την επαγγελματική όσο και για την ερασιτεχνική αλιεία. Απαγορεύονται αυστηρά η κατάδυση με φιάλες και το υποβρύχιο ψάρεμα. Απαγορεύεται, επίσης, το κυνήγι.

Στις περιοχές των νησιών, στις οποίες επιτρέπεται η πρόσβαση στα σκάφη αναψυχής και στα επαγγελματικά τουριστικά σκάφη, επιτρέπεται η αγκυροβολία, η κολύμβηση, η παρατήρηση της πανίδας και της χλωρίδας, η φωτογράφηση, η βιντεοσκόπηση και η επίσκεψη σε πολιτιστικά μνημεία.

Σε ορισμένες περιοχές επιτρέπεται η διανυκτέρευση μέσα στα σκάφη. Η παρακολούθηση της άγριας ζωής επιτρέπεται από ασφαλή απόσταση. Δεν επιτρέπεται η παρενόχληση με οποιονδήποτε τρόπο της μεσογειακής φώκιας, όπως και κάθε άλλου ζώου. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι να αποφεύγουμε τους θορύβους. Ιδιαίτερα προσεκτικοί πρέπει να είναι οι χειριστές ταχύπλοων σκαφών. Απαγορεύεται, επίσης, το κόψιμο ή η καταστροφή των φυτών. Στο Πιπέρι, σημαντικότερο τόπο αναπαραγωγής της μεσογειακής φώκιας, απαγορεύεται η προσέγγιση σε ακτίνα 3 νμ γύρω από τις ακτές του. Κι αυτό ισχύει και για τους ντόπιους ψαράδες.

Στη Ζώνη Β, όπου ανήκει η Αλόννησος, το μοναδικό κατοικημένο νησί του πάρκου, δεν υπάρχουν ειδικές ρυθμίσεις. Απαγορεύεται, πάντως, η ελεύθερη κατασκήνωση και η χρήση φωτιάς. Σε ορισμένες περιοχές ισχύουν ρυθμίσεις για την ταχύτητα των ταχύπλοων σκαφών, ενώ υπάρχουν ειδικές ρυθμίσεις για την ερασιτεχνική και τη μέση επαγγελματική αλιεία. Το 2011 έγινε νέα οριοθέτηση του ενάλιου αρχαιολογικού χώρου. Σύμφωνα μ’ αυτήν η υποβρύχια αλιεία επιτρέπεται μόνον:
- Στην ακτογραμμή βόρεια από τη Στενή Βάλα της Αλοννήσου, από το ακρωτήριο Απύθμενος μέχρι τον χώρο βόρεια από την παραλία του Αγίου Δημητρίου.
- Στον όρμο Σπαρτίνα της Αλοννήσου.
- Στον όρμο Κλήμα του νησιού Περιστέρα.
Στην ακτογραμμή ανατολικά από το νησάκι Μεγάλος Αδελφός.