Γεωγραφία

Το Αιγαίο Πέλαγος

Σε κάθε τι με αρχέγονες ρίζες τον πρώτο λόγο έχει η μυθολογία. Το Αιγαίο Πέλαγος, λέει ο μύθος, έχει πάρει το όνομά του από τον βασιλιά της Αθήνας Αιγέα, όταν έπεσε στη θάλασσα από το ακρωτήριο Σούνιο βλέποντας μαύρα πανιά στο πλοίο που έφερνε τον γιο του Θησέα από τη Μινωική Κρήτη, όπου είχε πάει για να σκοτώσει τον Μινώταυρο, στον οποίο οι Αθηναίοι ήταν υποχρεωμένοι να στέλνουν νέους και νέες για θυσία. Ο Θησέας τα κατάφερε, αλλά γυρίζοντας ξέχασε να βάλει άσπρα πανιά, το σημάδι ότι τα πράγματα είχαν πάει καλά. Το πώς και το γιατί του μύθου ανήκουν σε άλλη εξιστόρηση.

Theseus and Minotaur

Το θέμα είναι ότι η ετυμολογία λέει διαφορετικά τα πράγματα. Το Αιγαίο έχει πάρει το όνομά του από τα ψηλά κύματα που το ταράζουν συχνά. Στην ελληνική γλώσσα τα ψηλά κύματα ονομάζονται αίγες. Και το επίθετο αιγαίος σημαίνει πόντος, δηλαδή μεγάλη θάλασσα.

Έκταση και όρια

Το Αιγαίο Πέλαγος είναι η θάλασσα που περικλείεται ανάμεσα στις ακτές της ηπειρωτικής Ελλάδας, τις ακτές της Μικράς Ασίας και την Κρήτη. Έχει διαμορφωθεί από τις καθιζήσεις και τις ανυψώσεις της Αιγαιίδας με τα ρήγματα της Αλπικής Ορογένεσης, ιδίως μετά τη μεγάλη καταβύθιση τον Τεταρτογενή Αιώνα.

Οι τεκτονικές μεταβολές από τον Τριτογενή Αιώνα, τον Καινοζωικό, και μετά, ιδίως τον Τεταρτογενή Αιώνα, δημιούργησαν τη μορφολογία του Αιγαίου Πελάγους, με κύρια χαρακτηριστικά τις δαντελωτές ακτές, τα πολλά νησιά, αλλά και τη μεγάλη ποικιλία που παρουσιάζει το ανάγλυφο του πυθμένα με λεκάνες, αυχένες, τάφρους, φρέατα και αύλακες.

Όλα αυτά σε συνδυασμό με τις θαυμάσιες κλιματικές συνθήκες κάνουν το Αιγαίο Πέλαγος μία από τις πιο ελκυστικές θάλασσες του κόσμου. Κάθε άλλο παρά τυχαίο είναι ότι έχει αποτελέσει για αιώνες το λίκνο μεγάλων πολιτισμών και το σταυροδρόμι για το εμπόριο και την επικοινωνία των λαών της Δύσης και της Ανατολής, του Βορρά και του Νότου.

Aegean sea boundaries

Το Αιγαίο Πέλαγος είναι ουσιαστικά κλειστή θάλασσα. Νότια από την Πελοπόννησο συγκοινωνεί με το Ιόνιο Πέλαγος. Και από τη μια και την άλλη πλευρά της Κρήτης, ανατολικά και δυτικά, με το Λιβυκό Πέλαγος. Στο βορειοανατολικό άκρο συνδέεται διαδοχικά με το Στενό των Δαρδανελλίων - τον αρχαίο ελληνικό Ελλήσποντο - με τη Θάλασσα της Προποντίδας και με τον Εύξεινο Πόντο ή Μαύρη Θάλασσα. Τα όρια και η έκταση του Αιγαίου Πελάγους έχουν καθοριστεί το 1919 από το Διεθνές Υδρογραφικό Συνέδριο στο Λονδίνο.

Από ανατολικά προς δυτικά, τα νότια όρια είναι από το ακρωτήριο Μαρμαρίς στη νοτιοδυτική Μικρά Ασία μέχρι τα ακρωτήρια της Ρόδου Μύλοι στο βόρειο σημείο και Πρασονήσι στο νότιο και από κει στην Κάρπαθο, την Κάσο και το ανατολικότερο σημείο της Κρήτης, το ακρωτήριο Πλάκα. Και από το βορειότερο σημείο της Κρήτης, το ακρωτήριο Αγριογραμβούσα, ώς τα νησιά Αντικύθηρα, Κύθηρα και Ελαφόνησος, στο Λακωνικό Κόλπο, στα νότια της Πελοποννήσου.

Η έκταση της θαλάσσιας περιοχής, που περιλαμβάνεται βόρεια από τη νοητή αυτή γραμμή ανάμεσα στις ανατολικές ακτές της Ελληνικής Χερσονήσου, τις ακτές της Μακεδονίας και της Θράκης και τις ακτές της Μικράς Ασίας είναι 250.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Στις βόρειες ακτές της Μακεδονίας και της Θράκης καταλήγουν οι κοιλάδες των ποταμών Αξιού, Στρυμώνα και Έβρου και διαμορφώνονται κόλποι που φτάνουν βαθιά στη στεριά.

Οι στεριές στις άλλες ακτές δυτικά και ανατολικά κόβονται σε μικρές και μεγάλες χερσονήσους που έχουν αναρίθμητους κόλπους και όρμους και συνεχίζονται σε νησιά και σκοπέλους, καθώς ο διαμελισμός της στεριάς αντιστοιχεί στη μορφολογία του Αιγαίου Πελάγους κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Οι χερσόνησοι συνδέονται με τα νησιά με υφαλορράχες, δηλαδή, με μακρόστενα υψώματα του πυθμένα, και οι κόλποι με υφαλοκόλπους. Ανάμεσα στα υψώματα σχηματίζονται λεκάνες που συγκοινωνούν μεταξύ τους με υποθαλάσσιες τάφρους και αύλακες.

Βόρειο, Κεντρικό και Νότιο Αιγαίο

Οι γεωγράφοι και οι γεωλόγοι έχουν χωρίσει το Αιγαίο Πέλαγος σε τρία τμήματα ακολουθώντας τη μορφολογία των ακτών, τη θέση των νησιών και τη διαμόρφωση του πυθμένα. Στο Βόρειο, το Κεντρικό και το Νότιο Αιγαίο.

Τα όρια του Βόρειου Αιγαίου είναι οι ακτές της Θεσσαλίας δυτικά, οι ακτές της Μακεδονίας και της Θράκης βόρεια και οι βορειοδυτικές ακτές της Μικράς Ασίας ανατολικά. Το νότιο όριο είναι η νοητή γραμμή που αρχίζει δυτικά από το ακρωτήριο Αρτεμίσιο, το βορειότερο άκρο της Εύβοιας, και φτάνει ανατολικά απέναντι από το νοτιότερο άκρο της Λέσβου στις μικρασιατικές ακτές. Το βορειότερο τμήμα, η θαλάσσια περιοχή ανάμεσα στην χερσόνησο της Χαλκιδικής στην Ελλάδα και την χερσόνησο της Καλλίπολης στην Τουρκία, ονομάζεται Θρακικό Πέλαγος. Σ' αυτό βρίσκονται τα νησιά Θάσος και Σαμοθράκη. Νοτιότερα στο Βόρειο Αιγαίο βρίσκονται από δυτικά προς ανατολικά τα νησιά Βόρειες Σποράδες - η Σκιάθος, η Σκόπελος, η Αλόνησος και άλλα μικρότερα - η Λήμνος, ο Άγιος Ευστράτιος και η Λέσβος, που ανήκουν στην Ελλάδα. Επίσης, τα νησιά Ιμβρος και η Τένεδος που ανήκουν στην Τουρκία.

Τα όρια του Κεντρικού Αιγαίου είναι βόρεια η προηγούμενη νοητή γραμμή από το Αρτεμίσιο μέχρι τη Λέσβο και τη Μικρά Ασία και νότια μια άλλη νοητή γραμμή που αρχίζει δυτικά από το ακρωτήριο Σούνιο, το νότιο άκρο της Αττικής, περνάει από το ακρωτήριο Καφηρέας, το νότιο άκρο της Εύβοιας, και φτάνει ανατολικά στη Σάμο και από κει στις απέναντι μικρασιατικές ακτές. Στο Κεντρικό Αιγαίο βρίσκονται δυτικά η Σκύρος, το νοτιότερο νησί των Βόρειων Σποράδων, και ανατολικά τα Ψαρά, τα Αντίψαρα, οι Οινούσες και η Χίος.

Τα όρια του Νότιου Αιγαίου είναι βόρεια η προηγούμενη νοητή γραμμή από το Σούνιο και τον Καφηρέα μέχρι τη Σάμο και τις μικρασιατικές ακτές και νότια τα νότια όρια του πελάγους από τη Λακωνία, τα Κύθηρα και την Κρήτη μέχρι το ακρωτήριο Μαρμαρίς στη Μικρά Ασία.

Το Νότιο Αιγαίο θεωρείται το σημαντικότερο τμήμα του Αιγαίου Πελάγους. Σ' αυτό βρίσκονται τα περισσότερα νησιά. Τα δύο μεγάλα συμπλέγματα, οι Κυκλάδες και τα Δωδεκάνησα, τα νησιά Ικαρία, Σάμος και Φούρνοι στα ανατολικά και στα δυτικά τα νησιά του Σαρωνικού Κόλπου κοντά στην Αττική και του Αργολικού Κόλπου στην Πελοπόννησο. Το Νότιο Αιγαίο διακρίνεται σε μικρότερα πελάγη, το Μυρτώο Πέλαγος δυτικά, το Κρητικό Πέλαγος νότια και το Ικάριο Πέλαγος και το Καρπάθιο Πέλαγος ανατολικά. Καθένα από αυτά τα πελάγη παρουσιάζει συχνά ιδιαίτερες τοπικές καιρικές συνθήκες κι αυτό έχει μεγάλη σημασία για τη ναυσιπλοΐα.