Γεωγραφία

Η στεριά κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας

Greece subterrain map

Ποια είναι τελικά η μορφή που έχει πάρει η πανάρχαια Αιγαιίς; Με άλλα λόγια, ποιος είναι ο ανάγλυφος χάρτης του εδάφους της, αν φανταστούμε ότι δεν υπάρχει νερό; Πώς συνδέονται οι στεριές γύρω από το Αιγαίο Πέλαγος με τα νησιά του και με τον πυθμένα του; Η μορφολογία του χώρου οφείλεται στην τεκτονική δομή των στρωμάτων, που έχουν διαφορετική σύσταση.

Στο κέντρο του βρίσκονται κρυσταλλοπαγή πετρώματα, που είναι η συνέχεια των πετρωμάτων στο ανατολικό τμήμα της ηπειρωτικής Ελλάδας. Την εποχή που σχηματίστηκαν τα ελληνικά βουνά αυτά τα πετρώματα βρίσκονταν στην περιοχή που απλώνεται σήμερα το Βόρειο και το Κεντρικό Αιγαίο. Ήταν άκαμπτες μάζες, που σχίστηκαν σε όλη την έκτασή τους. Στην περιοχή του Νότιου Αιγαίου τα πετρώματα είναι κυρίως ιζηματογενή, άρα πολύ πιο πλαστικά. Σχίστηκαν κι αυτά, αλλά κατακομματιάστηκαν. Οι κορυφές από τα κομμάτια τους έγιναν νησιά.

Chalkidiki peninsula

Στον βορρά η ακτή δεν παρουσιάζει ιδιαίτερους διαμελισμούς. Μόνο ένα τμήμα έχει ξεχωριστό γεωφυσικό χαρακτήρα. Η χερσόνησος της Χαλκιδικής, που καταλήγει σε τρεις μικρότερες χερσονήσους - της Κασσάνδρας, της Σιθωνίας και του Άθω ή του Αγίου Όρους. Όλη αυτή η ακτογραμμή συνεχίζεται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας ως υφαλοκρηπίδα - δηλαδή, σαν υποθαλάσσια εξέδρα σε σχετικά μικρό βάθος. Επεκτείνεται σε απόσταση 50 χιλιομέτρων, και το βάθος κυμαίνεται από 100 ώς 200 μέτρα. Σ' αυτήν βρίσκονται τα νησιά Θάσος και Σαμοθράκη.

Νότια από την υφαλοκρηπίδα σχηματίζεται μια βαθιά λεκάνη, η Λεκάνη του Βόρειου Αιγαίου, που μπαίνει και μέσα στους δύο κόλπους της Χαλκιδικής - της Κασσάνδρας και του Αγίου Όρους. Νότια από αυτήν, μπροστά από τις τρεις χερσονήσους της Χαλκιδικής ανοίγεται με νοτιοδυτική κατεύθυνση μια μακρόστενη κοιλότητα - ένα «αυλάκι». Είναι το Φρέαρ του Θερμαϊκού, όπου το βάθος σε πολλά σημεία ξεπερνάει τα 1.000 μέτρα. Ανάμεσα στο νησί Ψαθούρα, το βορειανατολικότερο των Βόρειων Σποράδων, και το ακρωτήριο Δρέπανο, τη νότια άκρη στη χερσόνησο της Σιθωνίας - σε 12 ναυτικά μίλια από την Ψαθούρα και 19 από το Δρέπανο - το βάθος φτάνει στα 1.550 μέτρα. Είναι το βαθύτερο σημείο στο Βόρειο Αιγαίο.

Central Aegean

Η νότια άκρη αυτού του «αυλακιού» κλείνεται από μια υφαλορράχη, ένα ύψωμα, που είναι η συνέχεια ανατολικά και βορειοανατολικά της χερσονήσου της Μαγνησίας. Οι κορυφές στην επιφάνεια της θάλασσας είναι οι Βόρειεις Σποράδες - η Σκιάθος, η Σκόπελος, η Αλόνησος και τα άλλα μικρότερα νησιά του συμπλέγματος μέχρι το τελευταίο, την ηφαιστειογενή Ψαθούρα - που χωρίζονται μεταξύ τους με στενούς και αβαθείς διαύλους, εκτός από τη Σκύρο νοτιότερα.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει στην βορειοανατολική πλευρά του Αιγαίου. Σε μια υποθαλάσσια εξέδρα με βάθος 100 ώς 200 μέτρα, συνέχεια της χερσονήσου της Καλλίπολης και της μικρασιατικής ακτής της Τρωάδας, βρίσκονται τα νησιά Ίμβρος και Τένεδος.

Νοτιότερα βρίσκεται η Λέσβος, που χωρίζεται από τη μικρασιατική ακτή από τον Διέκπλου της Λέσβου με πλάτος 9 χιλιόμετρα και τον Διέκπλου του Μουζελίμ με πλάτος 13 χιλιόμετρα. Το βάθος και των δύο θαλάσσιων στενών είναι μικρότερο από 80 μέτρα. Νότια από τη Λέσβο είναι η Χίος, που χωρίζεται από την απέναντι μικρασιατική ακτή με τον Δίαυλο της Χίου ή Τσεσμέ Μπογκάζι, στενότερο πέρασμα με πλάτος 7 χιλιόμετρα. Κοντά στη Χίο, βόρεια, είναι τα νησιά Οινούσες. Η θαλάσσια περιοχή ανάμεσα στη Λέσβο και τη Χίο έχει βάθος 600 μέτρα και συνδέεται με την βαθιά Λεκάνη του Κεντρικού Αιγαίου, που αρχίζει από τη Σκύρο και τη Νότια Εύβοια, περνάει από την Τήνο και φτάνει στην Ικαρία, τη Σάμο και τη Χίο. Δυτικά από τα Ψαρά ανοίγεται ένα φρέαρ με βάθος 1.042 μέτρα και βόρεια από την Ικαρία ένα άλλο φρέαρ με βάθος 1.262 μέτρα.

Η Λεκάνη του Κεντρικού Αιγαίου ανακόπτεται νότια από ένα υποθαλάσσιο οροπέδιο, που έχει βάθος 200 μέτρα. Τα υψηλότερα σημεία αυτού του οροπέδιου είναι οι Ανατολικές και οι Νότιες Κυκλάδες από την Άνδρο μέχρι την Ίο. Αυτές οι Κυκλάδες είναι η συνέχεια της Εύβοιας, του μεγάλου μακρόστενου νησιού κοντά στις ανατολικές ακτές της ηπειρωτικής Ελλάδας.

Aegean Cyclades complex
Δυτικά από το οροπέδιο υπάρχει μια τάφρος με βάθος 300 μέτρα. Χωρίζει τις Ανατολικές από τις Δυτικές Κυκλάδες, που αρχίζουν βόρεια από την Κέα και φτάνουν μέχρι την Φολέγανδρο και τη Σίκινο. Αυτές οι Κυκλάδες είναι η συνέχεια προς το νότο του τμήματος της χερσονήσου της Αττικής, το οποίο έχει καταβυθιστεί. Βαθύτερη είναι η θάλασσα που χωρίζει τις Νότιες Κυκλάδες, τη Μήλο και τη Σαντορίνη. Θεωρείται πιθανό ότι αυτό οφείλεται στην έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα που χαρακτηρίζει αυτά τα νησιά από τα πολύ παλιά χρόνια.

Δυτικά από τις Δυτικές Κυκλάδες - από την Κύθνο, τη Σέριφο και τη Σίφνο - απλώνεται το Μυρτώο Πέλαγος. Στον πυθμένα του ανοίγεται ένα φρέαρ με βάθος 933 μέτρα, που φτάνει μέχρι τη νησίδα Φαλκονέρα νότια. Ανατολικά από το υποθαλάσσιο οροπέδιο των Κυκλάδων ανοίγεται ένα «αυλάκι» με βάθος 1.000 και πλέον μέτρα. Μετά σχηματίζεται ένα άλλο υποθαλάσσιο οροπέδιο, από το οποίο αναδύονται τα νησιά ανάμεσα στην Ικαρία, τη Σάμο και την Κω. Νότια από την Κω τα άλλα νησιά μέχρι τη Ρόδο χωρίζονται με βάθη πάνω από 500 μέτρα. Όπως στη Μήλο και τη Σαντορίνη, έτσι και σε μερικά βόρεια Δωδεκάνησα υπήρξε την εποχή των έντονων γεωλογικών μεταβολών ηφαιστειακή δραστηριότητα. Ο κρατήρας στην κορυφή του νησιού Νίσυρος εξακολουθεί να το θυμίζει.

Crete

Νότια από τα δύο υποθαλάσσια οροπέδια, το οροπέδιο των Κυκλάδων και το οροπέδιο του τριγώνου Ικαρίας - Σάμου - Κω, απλώνεται η μεγάλη Λεκάνη του Νότιου Αιγαίου. Σ' αυτήν το βάθος ξεπερνάει τα 1.000 μέτρα. Σε ορισμένα σημεία φτάνει σε 2.000 και 3.000 μέτρα. Και σε μερικά ξεπερνάει τα 3.000 μέτρα. Δυτικά από την Κάρπαθο, 32 μίλια από το ακρωτήριο Σίδερο της Κρήτης, ανοίγεται το Φρέαρ της Καρπάθου με βάθος 3.294 μέτρα. Λίγο πιο ανατολικά ένα άλλο φρέαρ φτάνει σε 3.298 μέτρα. Αλλά το μεγαλύτερο βάθος της περιοχής, που είναι και το μεγαλύτερο στο Αιγαίο Πέλαγος, υπάρχει ανατολικά από τη Ρόδο. Σε 14 μίλια ανατολικά από το ακρωτήριο Λάρδος το Φρέαρ της Ρόδου έχει βάθος 4.043 μέτρα.

Φωτογραφίες-IHO Data Centre for Digital Bathymentry(DCDB)