Γεωγραφία

Τα ηφαίστεια του Αιγαίου

Η δημιουργία των ηφαιστείων

Κατά τη μακρόχρονη γεωλογική εξέλιξη δημιουργήθηκε στο Αιγαίο Πέλαγος μια σειρά από ηφαίστεια. Αιτία της δημιουργίας τους ήταν οι κινήσεις της ευρασιατικής και της αφρικανικής λιθοσφαιρικής πλάκας.

eurasian african plates

Η Ελλάδα βρίσκεται ανάμεσα στις δύο πλάκες, οι οποίες κινούνται η μία προς την άλλη και η γεωλογική εξέλιξή της συνδέεται στενά με την εξέλιξη της αλπικής ζώνης της Ευρώπης, που δημιουργήθηκε από τις ανακατατάξεις του φλοιού της Γης κατά τη διάρκεια των τελευταίων εβδομήντα εκατομμυρίων ετών. Καθώς οι δύο πλάκες προσέγγιζαν η μία την άλλη, η αφρικανική πλάκα βυθιζόταν σε μεγάλο βάθος κάτω από την ευρασιατική και ετήκετο, όταν έφτανε σε περιοχές με υψηλές θερμοκρασίες. Τα υλικά της τήξης ανέβαιναν και έβγαιναν στην επιφάνεια από ρήγματα, με αποτέλεσμα να σχηματιστεί μια σειρά από ηφαίστεια, που ονομάστηκε ηφαιστειακό τόξο του Αιγαίου.

Τα όρια ανάμεσα στις δύο πλάκες προσδιορίζοναι από μεγάλες τάφρους στον βυθό της Μεσογείου Θαλάσσης νότια από την Κρήτη και δυτικά από τα Επτάνησα. Γι’ αυτό τα μεγαλύτερα βάθη της βρίσκονται νότια από την Πελοπόννησο. Οι γεωλόγοι εξηγούν ότι οι τάφροι δεν συμπίπτουν με το ηφαιστειακό τόξο του Αιγαίου, επειδή πριν η πλάκα λιώσει και το μάγμα κινηθεί προς την επιφάνεια πρέπει να υπάρχει κάποιος χώρος ώστε να βυθιστεί σε μεγάλο βάθος.

Το ηφαιστειακό τόξο

Το ηφαιστειακό τόξο του Αιγαίου αρχίζει από το ηφαίστειο του Σουσακίου στον Ισθμό της Κορίνθου και καταλήγει στο ηφαίστειο της Νισύρου περνώντας από την Αττική, τα νησιά του Σαρωνικού Κόλπου και αρκετές Κυκλάδες – τη Μήλο, τη Σαντορίνη, την Αντίπαρο και άλλα νησιά του συμπλέγματος. Από αυτά τα ηφαίστεια, που έχουν μικρή επιφανειακή έκταση, σε ενέργεια είναι σήμερα τα ηφαίστεια των Μεθάνων στο Σαρωνικό Κόλπο, της Σαντορίνης στις Κυκλάδες και της Νισύρου στα Δωδεκάνησα. Στο τόξο των ηφαιστείων του Νότιου Αιγαίου ηφαιστειακά κέντρα βρίσκονται στο Σαρωνικό Κόλπο, τη Μήλο, τη Σαντορίνη, τη Νίσυρο και τα Χριστιανά. Στο εσωτερικό του τόξου υπάρχουν τα ηφαιστειακά κέντρα της Αντιπάρου, της Καλύμνου, της Κω, της Πάτμου και της Σάμου.

Στο Κεντρικό Αιγαίο ηφαιστειακά κέντρα υπάρχουν στη Χίο, τα Αντίψαρα, τη Σκύρο, την Εύβοια και σε μερικά ακόμη σημεία. Και στο Βόρειο Αιγαίο στις Βόρειες Σποράδες, τη Λήμνο, τη Λέσβο, τη Σαμοθράκη, την Ίμβρο και την Τένεδο.

Το ηφαίστειο της Σαντορίνης

Το γνωστότερο ηφαίστειο της Ελλάδας είναι το ηφαίστειο της Σαντορίνης, όπως είναι διεθνώς η ονομασία του.

santorini satellite

Η Σαντορίνη ή Θήρα έχει έκταση 75,79 τετραγωνικά χιλιόμετρα και αποτελεί σύμλεγμα με τα ηφαιστειογενή νησάκια Θηρασία, Ασπρονήσι, Παλαιά και Νέα Καμμένη. Έχει σχήμα μισοφέγγαρου, που συμπληρώνεται σε κύκλο με τις νησίδες Θηρασία και Ασπρονήσι. Στο μέσο σχηματίζεται καλδέρα, δηλαδή μια μεγάλη λεκάνη που δημιουργήθηκε από μια μεγάλη έκρηξη τα παλιά χρόνια, που είχε ως αποτέλεσμα να βυθιστεί ένα τμήμα του νησιού. Μέσα στην Καλδέρα βρίσκονται η Παλαιά Καμμένη και η Νέα Καμμένη, που δημιουργήθηκαν από λάβες. Το ηφαίστειο της Σαντορίνης δραστηριοποιήθηκε κατά την Πλειστόκαινο περίοδο. Στην αρχή υπήρχε ένα μικρό νησί στο νότιο τμήμα του σημερινού νησιού. Εκείνη την εποχή φαίνεται ότι μέσα από ρήγματα βρήκε διέξοδο το μάγμα μιας υπόγειας εστίας και έγινε η πρώτη έκρηξη. Ακολούθησαν και άλλες εκρήξεις, με αποτέλεσμα οι λάβες και οι τόφφοι να καλύψουν κατά ένα μέρος τα παλαιότερα πετρώματα και ο όγκος που στερεοποιήθηκε να αποτελέσει ένα μεγαλύτερο υψηλότερο νησί με στρογγυλό σχήμα, που ακριβώς γι’ αυτό ονομαζόταν Στρογγύλη.

Η μεγάλη έκρηξη έγινε το 1500 πΧ. Τότε τινάχτηκαν μεγάλες ποσότητες τόφφου, που κάλυψαν μεγάλο μέρος από το κεντρικό τμήμα της Στρογγύλης, το οποίο βυθίστηκε, ενώ μια ολόκληρη πόλη, το περίφημο Ακρωτήρι, καταπλακώθηκε. Η οροφή του ηφαιστείου έπεσε και τα εξωτερικά τμήματα που απέμειναν είναι η Θήρα, η Θηρασία και το Ασπρονήσι Στο κέντρο, στη θάλασσα, σχηματίστηκε η Καλδέρα. Η έκρηξη ακολουθήθηκε από σεισμούς και μεγάλο θαλάσσιο κύμα προκαλώντας καταστροφές όχι μόνο σε γειτονικά νησιά του Νότιου Αιγαίου, αλλά και σε άλλα σε μεγαλύτερη απόσταση.

Πέρασαν εκατοντάδες χρόνια μέχρι να ενεργοποιηθεί πάλι το ηφαίστειο το 197 πΧ. Τότε δημιουργήθηκε η Παλαιά Καμμένη. Πέρασαν ξανά εκατοντάδες χρόνια μέχρι την επόμενη εκδήλωσή του το 1573. Τότε δημιουργήθηκε ένα άλλο νησάκι, η Μικρή Καμμένη. Νέες εκδηλώσεις το 1707 – 1711 έκαναν να αναδυθεί η Νέα Καμμένη. Το 1866 – 1870 δημιουργήθηκαν οι θόλοι του Αγίου Γεωργίου και της Αφρόεσσας, που ενώθηκαν με τη Νέα Καμμένη. Τον 20ό αιώνα το ηφαίστειο δραστηριοποιήθηκε κυρίως το 1925 – 1926, αλλά και το 1928, το 1939 – 1941 και το 1950 φέρνοντας στην επιφάνεια νέα μικρά νησιά, που ενώθηκαν όλα σε ένα, τις Νέες Καμμένες.

Η θηραϊκή γη

theraic terra

Από τους ηφαιστειακούς τόφφους της Θήρας αξιοποιείται η θηραϊκή γη, ένα ηφαιστειακό υλικό που καλύπτει μεγάλο μέρος της επιφάνειας στη Θήρα, τη Θηρασία και το Ασπρονήσι. Είναι μισοσβησμένη τέφρα από πολύ λεπτούς μικροσκοπικούς κόκκους, που έχουν την ίδια ορυκτολογική σύνθεση με τις λάβες των ηφαιστείων. Το χρώμα της είναι κοκκινωπό ή καφέ και αποτελείται κατά 67% από διοξείδιο του πυριτίου, που είναι στο μεγαλύτερο ποσοστό του διαλυτό, και οξείδια του αργιλίου, του σιδήρου, του ασβεστίου, του μαγνησίου, του καλίου και του νατρίου. Το 4,5% είναι νερό. Η θηραϊκή γη έχει σπουδαίες ιδιότητες, γνωστές από την αρχαιότητα, θρύβεται εύκολα και η εξόρυξή της απαιτεί λίγα έξοδα. Σπουδαιότερη θεωρείται η ιδιότητα είναι να δίνει, όταν αναμιχθεί με ασβέστιο, ένα υδραυλικό κονίαμα που πήζει με αργό ρυθμό και χρησιμοποιείται σε λιμενικά και υδραυλικά έργα. Στη Σαντορίνη λειτούργησε το 1928 λειτουργεί κοντά στα ορυχεία της θηραϊκής γης εργοστάσιο για την κατεργασία της και την παρασκευή «αλεύρου θηραϊκής γης», ενός πολύ λεπτά αλεσμένου υλικού κατάλληλου για υδραυλικά κονιάματα.

Παρόμοια γη υπάρχει κυρίως στην Ιταλία, στο Ποτσουόλι κοντά στη Νεάπολη και στην Καμπανία. Υπάρχει, επίσης, στη Γερμανία.

Το ηφαίστειο της Νισύρου

Το άλλο εν ενεργεία ηφαίστειο του Αιγαίου βρίσκεται στη Νίσυρο, νότια από την Κω, στα Δωδεκάνησα. Η Νίσυρος έχει έκταση 41,40 τ.χλμ. και σχήμα στρογγυλό. Το όνομά της είναι αρχαίο και, όπως λέει η μυθολογία, σχηματίστηκε την εποχή της Γιγαντομαχίας, όταν ο Ποσειδώνας κυνηγούσε τον γίγαντα Πολυβώτη. Ο θεός της θάλασσας ξεκόλλησε έναν βράχο από την Κω και τον εκσφενδόνισε εναντίον του γίγαντα. Ο βράχος καταπλάκωσε τον Πολυβώτη και δημιουργήθηκε το νησί. Όπως λέει η γεωλογία, η Νίσυρος σχηματίστηκε από τη δράση του ηφαιστείου της, που ονομάζεται Κρατήρας και φτάνει σε 698 μέτρα ύψος.

Η τελευταία έκρηξη του ηφαιστείου έγινε το 1888. Από τότε βγαίνουν μόνο ατμίδες διοξειδίου του άνθρακα, υδρόθειου ή ατμών και θείου. Εμφανίζονται, επίσης, ιαματικές πηγές.

nisyros volcano

** Δορυφορικές φωτογραφίες NASA/GSFC/METI/ERSDAC/JAROS