Μικρή και μαγευτική

Φολέγανδρος

Μικρό γοητευτικό νησί, στα νότια του συμπλέγματος των Κυκλάδων, με όλο και μεγαλύτερη φήμη από χρόνο σε χρόνο. Τυπικό Κυκλαδίτικο περιβάλλον και μια πανέμορφη Χώρα, από τους ωραιότερους οικισμούς των Κυκλάδων.

Γεωγραφία

Η Φολέγανδρος βρίσκεται νοτιοανατολικά από τη Μήλο και νοτιοδυτικά από τη Σίκινο, από την οποία χωρίζεται με θαλάσσιο στενό με πλάτος 5,5 νμ. Έχει έκταση 32 τχλμ, μήκος 13 χλμ και πλάτος 5 χλμ. Το έδαφος είναι ξερό με υψηλότερη κορυφή τον Άγιο Ελευθέριο (414 μ) στα νοτιοανατολικά. Η ακτογραμμή έχει μήκος 32 χλμ. Οι ακτές, βραχώδεις στο μεγαλύτερο μέρος, δεν σχηματίζουν πολλούς όρμους.
Μια λωρίδα στεριάς χωρίζει το νησί σε δύο τμήματα, βόρειο και νότιο. Σ’ αυτόν τον στενό ισθμό, που ονομάζεται Πόρτα και έχει πλάτος λίγο περισσότερο από 1 χλμ, σχηματίζονται οι δύο μεγαλύτεροι όρμοι, δυτικά το Βαθύ και ανατολικά η Πλάκα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον πεζοπόρο έχει το βόρειο τμήμα, όπου τα μονοπάτια οδηγούν σε χαρακτηριστικά τοπία με πεζούλες, ξωκλήσια και ανεμόμυλους.

Η Φολέγανδρος έχει 560 κατοίκους και η πρωτεύουσα Χώρα, με 250 κατοίκους, βρίσκεται κοντά στην ανατολική ακτή, πάνω από τον όρμο Πλάκα. Το λιμάνι, ο Καραβοστάσης, είναι στη νοτιοανατολική ακτή και απέχει 3 χλμ από την Χώρα. Στο βόρειο τμήμα βρίσκεται η Άνω Μεριά, ο δεύτερος μεγάλος οικισμός του νησιού.

Άφιξη

Στην Φολέγανδρο πηγαίνουμε με φέριμποτ από τον Πειραιά (102 νμ). Επίσης, το καλοκαίρι με τα ταχύπλοα που συνδέουν τις νότιες και τις ανατολικές Κυκλάδες. Επειδή το ταξίδι με το φέριμποτ διαρκεί αρκετές ώρες πολλοί προτιμούν να πάνε με αεροπλάνο στη Μήλο ή τη Σαντορίνη και από εκεί ακτοπλοϊκώς στην Φολέγανδρο (15 νμ από τη Μήλο και 22 μίλια νμ από τη Σαντορίνη).
Το λιμάνι, ο Καραβοστάσης, είναι ασφαλές αγκυροβόλιο για σκάφη αναψυχής, όπως και η Αγκάλη, στον όρμο Βαθύ, στην δυτική ακτή.

Διαμονή

Στην Χώρα υπάρχουν ξενοδοχεία όλων των κατηγοριών, προσαρμοσμένα στο παραδοσιακό περιβάλλον, καθώς και ενοικιαζόμενα δωμάτια. Καταλύματα, επίσης, στον Καραβοστάση, την Αγκάλη και την Άνω Μεριά. Οργανωμένο κάμπινγκ στην παραλία Λιβάδι, νότια από τον Καραβοστάση.
Στην Χώρα εστιατόρια, ταβέρνες και μπαράκια για βραδυνή αναψυχή. Ταβέρνες με φρέσκο ψάρι και μπαράκια στον Καραβοστάση. Παραλιακές ταβέρνες στην Αγκάλη. Ταβέρνες, καφενεία και παραδοσιακό εργαστήριο για παστέλι στην Άνω Μεριά.

Μετακινήσεις

Λεωφορείο συνδέει τον Καραβοστάση με την Χώρα, την Αγκάλη και την Άνω Μεριά. Το καλοκαίρι μπορούμε να πάμε με καραβάκια από τον Καραβοστάση και την Αγκάλη σε ερημικές παραλίες και σε σπήλαια που έχουν πρόσβαση μόνον από την θάλασσα ή να κάνουμε τον γύρο του νησιού.

Ιστορία

Κατά τη μυθολογική παράδοση, η παλαιότερη ονομασία του νησιού ήταν Πολύανδρος, επειδή οι περισσότεροι πρώτοι κάτοικοι ήταν άνδρες, βοσκοί από την Δυτική Ελλάδα. Ακόμη και σήμερα συχνά οι ναυτικοί το αποκαλούν Πολύκαντρος. Τα ιστορικά στοιχεία λένε ότι πρώτοι κάτοικοι ήταν Κάρες, όπως και στις άλλες Κυκλάδες. Το νησί ήταν ένας ακόμη εμπορικός σταθμός των Φοινίκων, που το ονόμαζαν «βραχώδης γη». Το όνομα, με το οποίο είναι γνωστό, το οφείλει στον Φολέγανδρο, έναν από τους γιους του βασιλιά της Κρήτης Μίνωα.

Σύμφωνα με επιγραφές, κατά τον πρώτο Ελληνικό αποικισμό η Φολέγανδρος ήταν μία από τις λίγες Κυκλάδες που αποικίστηκαν από Δωριείς, που ήρθαν από τη Σαντορίνη. Το 425 πΧ φαίνεται ότι ήταν φόρου υποτελής στην Αθήνα, ενώ αναφέρεται σε επιγραφή του 4ου-3ου αιώνα πΧ, που βρέθηκε στους Δελφούς.

Τη Ρωμαϊκή εποχή ήταν τόπος εξορίας και τα μεσαιωνικά χρόνια ανήκε στο βενετσιάνικο Δουκάτο της Νάξου. Το 1566 ερημώθηκε από πειρατές, το 1617 καταλήφθηκε από τους Τούρκους και το 1715 λεηλατήθηκε και ερημώθηκε για μια ακόμη φορά.

Περιήγηση

Η Χώρα

Κέντρο της ζωής είναι η Χώρα, κοντά στην ανατολική ακτή, από τους ωραιότερους Κυκλαδίτικους οικισμούς, χτισμένη σε υψόμετρο 200 μ στην άκρη ενός απότομου γκρεμού, γύρω από το Κάστρο, τον αρχικό βενετσιάνικο οχυρωμένο οικισμό όπου τα σπίτια σχημάτιζαν το εξωτερικό τείχος.
Η εικόνα της σημερινής συνοικίας του Κάστρου πάνω από τον απότομο κάθετο βράχο είναι ένα από τα ωραιότερα Κυκλαδίτικα τοπία. Ο περίπατος μας φέρνει σε πλακόστρωτα δρομάκια, με λευκά σπίτια, σκαλοπάτια και εξώστες, και στις παλιές εκκλησίες της Ελεούσας, της Παντάνασσας και της Αγίας Σοφίας.

Γραφικός και ωραίος είναι επίσης ο νεώτερος οικισμός, με διαδοχικές πλατείες, όπου ξεχωρίζουν μικρές εκκλησίες: η πλατεία του Κρητικού με την εκκλησία της Θεοσκέπαστης, η πλατεία Κονταρίνη με την εκκλησία του Αγίου Αντωνίου και της Αγίας Αικατερίνης στην πίσω πλευρά, η Πιάτσα με τις εκκλησίες της Αγία Βαρβάρας και του Άγιου Σπυρίδωνα και η πλατεία του Δούναβη με τη μητρόπολη του Αγίου Νικολάου και την εκκλησία των Ταξιαρχών.

Τα καλοκαιρινά βράδια η ατμόσφαιρα είναι ιδιαίτερα γοητευτική στις πλατείες με τα εστιατόρια και τα ταβερνάκια, αλλά και στα δρομάκια με τα μπαράκια. Πολλοί περνούν από την πλατεία της Πούντας για να απολαύσουν την θέα προς την απόκρημνη πλευρά του Κάστρου και την θάλασσα.

Πάνω από την Χώρα, ένα ασπρισμένο δρομάκι προς την κορυφή του λόφου οδηγεί στην κατάλευκη εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου, χτισμένη τον 19ο αιώνα, στην θέση παλαιότερης. Είναι μία από τις ωραιότερες εκκλησίες στις Κυκλάδες, μονόκλιτη βασιλική με τρούλους και ψηλό εντυπωσιακό καμπαναριό, όπου είναι εντοιχισμένος ο κορμός ενός ρωμαϊκού αγάλματος. Στον αυλόγυρο υπάρχουν αρχιτεκτονικά μέλη αρχαίου ναού.

Πολλοί έρχονται το απόγευμα για να απολαύσουν, εκτός από την θέα, το υπέροχο ηλιοβασίλεμα. Μονοπάτι από την εκκλησία οδηγεί στην κορυφή του υψώματος, στο Παλαιόκαστρο, όπου υπάρχουν ίχνη από αρχαίο ναό και η θέα είναι εξαιρετική.

Ανατολικά από την Χώρα βρίσκεται η Χρυσοσπηλιά, ένα μεγάλο σπήλαιο σε απόκρημνη ακτή, πολύ δύσκολο να προσεγγιστεί, καθώς η είσοδός του είναι δέκα μέτρα πάνω από την θάλασσα. Αλλά και για να προσεγγιστεί από την θάλασσα, χρειάζεται άδεια της Λιμενικής Αρχής, αφού πρόκειται για μοναδικό αρχαιολογικό χώρο.

Το σπήλαιο ήταν τόπος λατρείας και, κυρίως, τόπος όπου γίνονταν τελετές ενηλικίωσης εφήβων κατά τον 4ο αιώνα πΧ, όπως προκύπτει από τα ονόματα με τον τόπο καταγωγής, που είναι χαραγμένα στα τοιχώματα και την οροφή. Έχουν βρεθεί επίσης θραύσματα αγγείων, ανθρώπινα οστά και μια δεξαμενή για νερό από τη Ρωμαϊκή εποχή.

Από τον Καραβοστάση στη νότια ακτή

Ο Καραβοστάσης, το λιμάνι του νησιού, βρίσκεται 3 χλμ νοτιοανατολικά από την Χώρα. Γραφικός οικισμός με άσπρα σπίτια, καταλύματα, ψαροταβέρνες και ωραία παραλία με ρηχά νερά. Κοντά άλλες παραλίες, βόρεια και νότια.

Νότια από τον Καραβοστάση είναι το Λιβάδι, σε μια κοιλάδα που καλλιεργήθηκε για πρώτη φορά από πολιτικούς εξόριστους πριν από πολλά χρόνια. Στην ανατολική ακτή, ένα μικρό θέρετρο με ωραία παραλία και οργανωμένο κάμπινγκ.

Στη νότια άκρη του νησιού είναι η παραλία Κάτεργο, γραφική, σε ιδιόμορφο άγριο και άδενδρο τοπίο. Η περιοχή ονομάστηκε έτσι επειδή παλαιότερα εξορυσσόταν αιματίτης, ένα σιδηρούχο μετάλλευμα με το οποίο βάφονταν τα σπίτια, οι βάρκες και τα καΐκια, και οι συνθήκες εργασίες ήταν ιδιαίτερα σκληρές.
Στο Κάτεργο πηγαίνουμε είτε με καραβάκι από τον Καραβοστάση είτε από μονοπάτι από το Λιβάδι. Στο νότιο άκρο βρίσκεται το σπήλαιο του Γεωργίτση, όπου επίσης πηγαίνουμε με καραβάκι.

Η Άνω Μεριά

Στο βόρειο τμήμα, σε υψόμετρο 260 μ, βρίσκεται η Άνω Μεριά, ο δεύτερος οικισμός του νησιού, σε απόσταση 5 χλμ από την Χώρα, που αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της αγροτικής ζωής στα νησιά. Έχει 300 κατοίκους που ζούν σε διάσπαρτες πέτρινες αγροικίες, τις «θεμωνιές», παραδοσιακές αγροτικές μονάδες, αυτόνομες, με περιβόλι και κτίσματα για όλες τις γεωργικές και κτηνοτροφικές εργασίες.

Μια τέτοια παραδοσιακή αγροικία του 19ου αιώνα μπορούμε να δούμε στο Λαογραφικό Μουσείο του οικισμού, με τα έπιπλά της και τους βοηθητικούς χώρους (κελάρι, φούρνο, στέρνα, στάβλο, αλώνι, λιοτρίβι και πατητήρι).
Στον οικισμό υπάρχουν ταβέρνες και καφενεία, καθώς και ένα παραδοσιακό εργαστήριο παστελιού, ενώ η γύρω περιοχή προσφέρεται ιδιαίτερα σε όσους αγαπούν την πεζοπορία. Μονοπάτια οδηγούν σε χαρακτηριστικά Κυκλαδίτικα τοπία με ξερολιθιές και πεζούλες, εκκλησάκια και παλιούς ανεμόμυλους, καταλήγοντας σε μικρούς όρμους.

Μια από τις ωραιότερες πεζοπορικές διαδρομές οδηγεί στην βόρεια ακτή, στον όρμο του Αγίου Γεωργίου, με την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και μικρή παραλία. Κι από εκεί λίγο πιο δυτικά, πολύ κοντά, στην παραλία Λυγαριά. Άλλα μονοπάτια οδηγούν στην δυτική ακτή, στους όρμους Αμπέλι και Λιβαδάκι, καθώς και στον Φάρο της Ασπρόπουντας.

Η δυτική ακτή

Οι περισσότερες παραλίες του νησιού βρίσκονται στην δυτική ακτή. Η πιο γνωστή είναι στην Αγκάλη, ένα μικρό θέρετρο χωρίς μόνιμους κατοίκους, 2,5 χλμ βορειοδυτικά από την Χώρα, στον όρμο Βαθύ. Απάνεμη αμμουδιά, με ρηχά νερά, αρμυρίκια και μικρές ταβέρνες.
Από τη μια και την άλλη πλευρά υπάρχουν άλλες αμμουδιές, ενώ από το μικρό λιμάνι, καλό καταφύγιο για σκάφη αναψυχής, μπορούμε να πάμε με καραβάκι στις ερημικές παραλίες βορειότερα.
Νότια, ύστερα από περπάτημα είκοσι λεπτών, φτάνουμε στον Άγιο Νικόλαο, μισ άλλη ωραία παραλία με αρμυρίκια, όπου μπορούμε επίσης να πάμε με καραβάκι από τον Καραβοστάση.

Δυτικά από την Αγκάλη και νοτιοδυτικά από την Άνω Μεριά είναι ο Φάρος της Ασπρόπουντας, στο ομώνυμο ακρωτήριο, χτισμένος το 1919, εντυπωσιακός, σε 60μ πάνω από την θάλασσα με το φανάρι του σε ύψος 11 μ.

Κοντά, βορειότερα, είναι ο μικρός όρμος Λιβαδάκι με ωραία παραλία με μικρά άσπρα βότσαλα, όπου πηγαίνουμε με καραβάκι από την Αγκάλη και τον Καραβοστάση ή ακολουθώντας τα μονοπάτια από την Άνω Μεριά. Ακόμη πιο βόρεια, είναι ο ορμίσκος Αμπέλι με ερημική παραλία, όπου επίσης πηγαίνουμε είτε από την θάλασσα είτε από μονοπάτι μετά την Άνω Μεριά.

Παραλίες

Βόρεια ακτή: Άγιος Γεώργιος, Λυγαριά. Ανατολική ακτή: (βόρεια) Σερφιώτικο, (νότια) Τεμενεός, Βάρδια, Καραβοστάσης (Χοχλίδια), Λατινάκι, Βιτσέντζου, Πουντάκι, Λιβάδι, Κάτεργο.

Δυτική ακτή: Αμπέλι, Λιβαδάκι, Δένδρο, Αυλάκι, Γαληφός, Αγκάλη, Φηρά, Άγιος Νικόλαος.

Εκδηλώσεις

Πάσχα: ο εορτασμός αρχίζει τη Μεγάλη Παρασκευή και από την Κυριακή του Πάσχα γίνεται τριήμερη περιφορά της εικόνας της Παναγίας σε όλο το νησί – την πρώτη ημέρα στην Χώρα, την δεύτερη στην Άνω Μεριά και την τρίτη στο Πετούσι, το Λιβάδι και την Καραβοστάση, από όπου γίνεται η περιφορά της εικόνας με τα καΐκια, που περιπλέουν το νησί.
Άλλα πανηγύρια:
27 Ιουλίου: του Αγίου Πεντελεήμονα, πανηγύρι στην Άνω Μεριά.
6 Αυγούστου: της Μεταμόρφωσης, πανηγύρι στην Αγκάλη.
15 Αυγούστου: της Παναγίας, γιορτή στο Μοναστήρι της Παναγίας.
Αύγουστος: αγώνες ιστιοπλοΐας και κολύμβησης στον Καραβοστάση και την Αγκάλη.

Τοπική κουζίνα

Κοκκινιστό κατσίκι (ή κουνέλι ή κόκορας) ή σουτζουκάκια με ματσάτα (ντόπια μακαρόνια), ταραχτά (μακαρόνια με μυζήθρα), ρεβίθια φούρνου, καράβολοι γιαχνί, καλασούνα (τυρόπιτα), διάφορες πίτες, γλυκιά πίτα με καρπούζι, μέλι και σουσάμι.

Τοπικά προϊόντα

Τυριά (φρέσκο μαλακό σουρωτό, ξυνότυρο και σκληρό πικάντικο τυρί που ωριμάζει και διατηρείται στη γύλη-κατακάθι του κρασιού), κρασί, θυμαρίσιο μέλι.

Ο καιρός τώρα