Σχετικά με τις Κυκλάδες

Κυκλάδες, πληροφορίες

Το όνομα Κυκλάδες είναι αρχαίο. Η παλαιότερη αναφορά στα νησιά υπάρχει στον ομηρικό ύμνο για τον Δήλιο Απόλλωνα. Ο Όμηρος αφηγείται τη γέννηση του θεού Απόλλωνα στη Δήλο, ιερό γι' αυτόν το λόγο νησί στην αρχαιότητα. Το όνομα φαίνεται ότι καθιερώνεται την 1η Χιλιετία π.Χ. και προέρχεται από τη θέση των νησιών που βρίσκονται βορειότερα και σχηματίζουν κύκλο γύρω από τη Σύρο, ή γύρω από την ιερή Δήλο, που αρχίζει αυτή την εποχή να γίνεται το θρησκευτικό κέντρο των Κυκλαδιτών και ευρύτερα των Ιώνων των νησιών και της Μικράς Ασίας, επειδή εκεί έχουν γεννηθεί, όπως λέει ο μύθος, οι θεοί προστάτες τους, ο Απόλλων και η Άρτεμις, τα δίδυμα παιδιά του Δία και της Λητούς

Κατά τη μυθολογία, στην οποία συχνά αναφέρονται οι Κυκλάδες, τα νησιά έχουν πάρει το όνομα από τις νύμφες Κυκλάδες, που μεταμορφώθηκαν σε βραχονησίδες από τον θεό της θάλασσας Ποσειδώνα. Κατά άλλη εκδοχή το όνομα προέρχεται από τη λέξη «κύκλος», επειδή οι δυνατοί άνεμοι του Αιγαίου υποχρεώνουν τα πλοία να περιστρέφονται. Επικρατέστερη είναι η εκδοχή για τη Δήλο.

Το όνομα αναφέρεται από τον ιστορικό Ηρόδοτο, κατά τον οποίο οι Κυκλάδες αποτελούν τον ενδιάμεσο σταθμό για τους λαούς που μετακινούνται την προϊστορική εποχή. Αναφέρεται, επίσης, από τον ιστορικό Θουκυδίδη, τον γεωγράφο Στράβωνα αργότερα, τον Καλλίμαχο, τον Διονύσιο τον Περιηγητή και άλλους συγγραφείς.
Κατά τον Στράβωνα, που έζησε από το 67 π.Χ. μέχρι το 23 μ.Χ. - στο τέλος της Ελληνιστικής Εποχής και στην αρχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας - με το όνομα Κυκλάδες εννοούνται στην αρχαιότητα τα δώδεκα νησιά Κέως (Κέα), Κύθνος, Σέριφος, Σίφνος, Κίμωλος, Μήλος, Άνδρος, Σύρος, Τήνος, Μύκονος, Πάρος και Νάξος. Τα νοτιότερα νησιά ονομάζονται και Σποράδες.

Πολύ αργότερα, τους τελευταίους αιώνες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, οι Κυκλάδες ονομάζονται και Δωδεκάνησα. Το πιθανότερο, όμως, από παραφθορά της λέξης Δουκόνησα, με την οποία ονομάζονται τα νησιά από τα δουκάτα που έχουν ιδρύσει οι Βενετοί που κυριαρχούν αυτή την εποχή στις Κυκλάδες, αλλά και σε άλλα νησιά του Αιγαίου Πελάγους και ακτές της ηπειρωτικής Ελλάδας.

Η γεωγραφία των Κυκλάδων

Οι Κυκλάδες είναι οι προεξοχές της νοτιοανατολικής επέκτασης της Στερεάς Ελλάδας, τμήμα της πανάρχαιης Αιγαιίδας, που βυθίστηκε πριν από εκατομμύρια χρόνια αφήνοντας τον χώρο για το Αιγαίο Πέλαγος και τα νησιά του, τις κορυφές που έμειναν πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Βρίσκονται σε θαλάσσια έκταση 8.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων και αποτελούν γεωγραφικά, πολιτισμικά και διοικητικά μια ενότητα. Είναι 2.292 – μεγάλα και μικρά νησιά, βραχονησίδες και μοναχικοί βράχοι – στο δυτικό και το κεντρικό τμήμα του Νότιου Αιγαίου σε τρεις παράλληλες σειρές, μία δυτικά, μία ανατολικά και μία μικρότερη ανάμεσά τους, ενώ άλλα κλείνουν νότια το Αρχιπέλαγος. Από τα 56 μεγάλα και μικρά τα 24 είναι κατοικημένα.

Οι δυτικές Κυκλάδες αποτελούν συνέχεια της Αττικής – πρώτη η ακατοίκητη Μακρόνησος βρίσκεται δίπλα στην ανατολική ακτή της – και είναι κατά σειρά προς νότο η Κέα ή Τζια, η Κύθνος, η Σέριφος, η Σίφνος, η Κίμωλος και η Μήλος, που έχει κοντά της τα ακατοίκητα νησιά Αντίμηλος δυτικά και Πολύαιγος ανατολικά. Οι ανατολικές Κυκλάδες αποτελούν συνέχεια της Εύβοιας και είναι κατά σειρά προς νοτιοανατολικά η Άνδρος, η Τήνος, η Μύκονος με τη Δήλο δίπλα της, η Νάξος, οι Μικρές Ανατολικές Κυκλάδες Ηρακλειά, Σχοινούσα, Κουφονήσια, Δονούσα και η Αμοργός. Η μεσαία σειρά αρχίζει με την ακατοίκητη Γυάρο και συνεχίζεται προς νότο με τη Σύρο, την Πάρο και την Αντίπαρο. Νότιά τους βρίσκονται η Φολέγανδρος, η Σίκινος και η Ίος και πιο νότια η Θήρα με τη Θηρασία και η Ανάφη.

Τα νησιά χωρίζονται από μικρά και μεγάλα θαλάσσια στενά. Γύρω και ανάμεσα στα μεγαλύτερα υπάρχουν πολλά μικρότερα. Η συνολική έκτασή τους είναι 2.572 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Τα είκοσι μεγαλύτερα έχουν μήκος ακτών 1.700 χιλιόμετρα, πάνω από το 11% από τα συνολικά 15.000 χιλιόμετρα των ακτών της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας. Το κλίμα είναι ξηρό και υγιεινό. Οι χειμώνες ήπιοι και τα καλοκαίρια σχετικά δροσερά, οι βροχοπτώσεις λίγες και η ηλιοφάνεια μεγάλη.

Τα ηφαίστεια και το ανάγλυφο των Κυκλάδων

Η ελληνική μυθολογία έχει εξηγήσει και τη γεωλογική γένεση των Κυκλάδων και των άλλων νησιών του Αιγαίου. Κατά τον μύθο τα νησιά δημιουργούνται στον φοβερό «Πόλεμο των Γιγάντων» από τους τεράστιους βράχους που πετούν οι Γίγαντες εναντίον των Θεών και οι Θεοί εναντίον των Γιγάντων. Την εποχή που βυθίζεται η Αιγαιίς πριν από εκατομμύρια χρόνια, με τις τεκτονικές κινήσεις που κάνουν τη στεριά κομμάτια δημιουργούνται πολλά ρήγματα με αποτέλεσμα να υπάρξει μεγάλη ηφαιστειακή δραστηριότητα. Σειρά από γεωλογικές μεταβολές - μετακινήσεις του φλοιού της γης, σεισμοί και εκρήξεις ηφαιστείων - δίνουν στα νησιά, τις κορυφές των βουνών που έχουν μείνει πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, την τελική μορφή τους.

Η Σαντορίνη, η Μήλος, η Κίμωλος και ένα μέρος της Αντιπάρου διαμορφώνονται από τη δραστηριότητα στην κυκλαδική ζώνη των ηφαιστείων του Αιγαίου, που έχουν την παρουσία τους και σε άλλα νησιά, όπως στη Νίσυρο στα Δωδεκάνησα. Η ηλικία αυτών των ηφαιστείων είναι τέσσερα εκατομμύρια χρόνια. Όλα αυτά εξηγούν τον τεράστιο γεωλογικό πλούτο των Κυκλάδων. Η μορφολογία όλων των νησιών είναι εντυπωσιακή, αλλά κάθε νησί έχει το δικό του ανάγλυφο με ιδιαίτερους γεωλογικούς σχηματισμούς, κρατήρες και κατάλοιπα των ηφαιστείων, ανεπανάληπτα μνημεία της Φύσης και ακτές αλλού με βράχους που υψώνονται κάθετα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας και αλλού διαμελισμένες σε αμέτρητους κόλπους, όπου η ηφαιστειακή δραστηριότητα και η διάβρωση από τον άνεμο και τη θάλασσα έχουν δημιουργήσει πρωτότυπους πανέμορφους γεωλογικούς σχηματισμούς και θαλάσσια σπήλαια.

Τα μεγαλύτερα νησιά ,/p>

Μεγαλύτερο σε έκταση νησί των Κυκλάδων είναι η Νάξος με 428,07 τ.χλμ. και ακολουθούν η Άνδρος με 379,72 τ.χλμ., η Πάρος με 194,46 τ.χλμ., η Τήνος με 194,26 τ.χλμ. και η Μήλος με 150,60 τ.χλμ. Το μεγαλύτερο μήκος ακτών έχει η Άνδρος με 177 χλμ. και ακολουθούν η Νάξος με 148 χλμ., η Μήλος με 126 χλμ., η Πάρος με 118 χλμ. και η Αμοργός με 112 χλμ. Η Αντίπαρος με 34,87 τ.χλμ. είναι 18η σε έκταση, αλλά 15η σε μήκος ακτών με 57 χλμ.

Το έδαφος και η αγροτική παραγωγή στις Κυκλάδες

Το έδαφος των Κυκλάδων είναι ξηρό, αρκετά πετρώδες και άδεντρο. Η γεωλογική του προέλευση δεν είναι η μόνη αιτία. Τόσες χιλιετίες που κατοικούνται τα νησιά η εκμετάλλευση των κατάλληλων εδαφών έχει τις συνέπειές της, ενώ οι πολεμικές συγκρούσεις και επιδρομές - πειρατικές τις περισσότερες εποχές - έχουν οδηγήσει σε μεγάλη αποψίλωση κι αυτή με τη σειρά της στη διάβρωση και τη μετατροπή πολλών εδαφών, αλλά και ολόκληρων μικρών νησιών, σε ξερά και άγονα. Φτωχό έδαφος φαινομενικά, αλλά στην πραγματικότητα με πολλές δυνατότητες και πλούσιο σε μεταλλικά άλατα. Χρειάζεται, όμως, νερό και το νερό είναι λιγοστό στις Κυκλάδες. Όπου το έδαφος μπορεί να αρδεύεται είναι πολύ γόνιμο και δίνει υψηλής ποιότητας προϊόντα από τα αρχαία χρόνια με την βοήθεια του καλού κλίματος. Πρώτος και κύριος παράγοντας, όμως, για την ύπαρξη παραγωγής είναι η επιμονή και η εργατικότητα των νησιωτών, που αξιοποιούν το λίγο έδαφος σε χαμηλές περιοχές, κοιλάδες και μικρές πεδιάδες ανάμεσα στα υψώματα.

Από τα 2.572 τ.χλμ. της συνολικής έκτασης των Κυκλάδων τα 716 τ.χλμ. (27,8%) είναι ορεινά, τα 1.249 τ.χλμ. (48,5%) ημιορεινά και τα 607 τ.χλμ. (23,6%) πεδινά. Το χώμα, όχι πολύ, συγκρατείται στις πλαγιές των λόφων με χαμηλούς τοίχους από πέτρα χωρίς συνδετικό υλικό - τις γνωστές ξερολιθιές, χαρακτηριστικό γνώρισμα της κυκλαδικής γης. Τα δάση είναι μόνο 15 τ.χλμ.

Γεωργοί υπάρχουν σε όλα τα κατοικημένα νησιά εκτός από τα πολύ άγονα. Οι μεγαλύτερες πεδινές εκτάσεις βρίσκονται στη Νάξο, τη Σύρο, τη Μύκονο, τη Μήλο, τη Σαντορίνη και την Άνδρο. Κυριότερα προϊόντα είναι τα εσπεριδοειδή, κυρίως λεμόνια και μανταρίνια, τα φρούτα, κυρίως βερύκοκα και σύκα, τα κηπευτικά - και πρώιμα από τα θερμοκήπια της Σύρου - το ελαιόλαδο και το κρασί.

Μεγάλη παράδοση έχει η κτηνοτροφία Τα κυκλαδίτικα κτηνοτροφικά προϊόντα - κρέατα και τυριά - είναι εξαιρετικής ποιότητας, διότι τα ζώα τρέφονται με προϊόντα που έχουν παραχθεί σε περιοχή με ξηροθερμικό κλίμα και εδάφη πλούσια σε μεταλλικά άλατα, αφού πρόκειται για πετρώματα κρυσταλλοπαγή και ηφαιστειογενή, εμπλουτισμένα με άλατα από τη θάλασσα. Παράγεται, επίσης, θαυμάσιο μέλι, ενώ μεγάλη παράδοση έχει και η εκτροφή περιστεριών. Οι περιστεριώνες αποτελούν ένα από τα ιδιαίτερα στοιχεία της λαϊκής αρχιτεκτονικής στις Κυκλάδες.

Σημαντική ανάπτυξη έχει και η αλιεία. Πλούσιοι ψαρότοποι υπάρχουν κυρίως στις υφαλοκρηπίδες των νησιών και στις κοντινές ξέρες.

Ο ορυκτός πλούτος των Κυκλάδων

Οι Κυκλάδες είναι πλούσιες σε ορυκτά. Ο ορυκτός πλούτος έχει παίξει καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη και την εξέλιξή τους από τα πανάρχαια χρόνια. Σημαντικός είναι ο ρόλος του και σήμερα, ιδιαίτερα στη Μήλο, που είχε και έχει το πλουσιότερο υπέδαφος. Πολλά πετρώματα από τις Κυκλάδες είναι πολύ γνωστά στις αγορές ως υλικά οικοδομής ή διακόσμησης.

Η ζαχαρόπετρα της Μήλου χρησιμοποιείται ως δομικό υλικό, ενώ ο οψιανός ή οψιδιανός, που μοιάζει με γυαλί και αξιοποιήθηκε από τη νεολιθική εποχή για την κατασκευή εργαλείων και όπλων και προέρχεται κυρίως από τη Μήλο, στιλβώνεται και χρησιμοποιείται για γην κατασκευή διακοσμητικών ειδών. Η κίσσηρις - η ελαφόπετρα - στη Μήλο, τη Θήρα και άλλα νησιά χρησιμοποιείται συνήθως σε μορφή σκόνης ως λειαντικό και στιλβωτικό υλικό. Στην Κίμωλο υπάρχει κιμωλία και στη Θήρα θηραϊκή γη, που χρησιμοποιείται ως δομικό υλικό στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Από τη Μήλο πηγαίνει στο εξωτερικό καολίνης και μπεντονίτης.

Φημισμένο είναι το λευκό μάρμαρο της Πάρου - ο λυχνίτης ή λυχνεύς, όπως ονομαζόταν στην αρχαιότητα. Η λευκότητά του και η ιδιότητά του να φωτίζεται σε βάθος δίνουν ξεχωριστή λαμπρότητα στα έργα τέχνης. Δεν είναι τυχαίο ότι έχει αποτελέσει την ύλη για τον Ερμή του Πραξιτέλη, το Ναό των Δελφών και τα νεότερα χρόνια το Πτι Παλαί στο Παρίσι. Φημισμένα είναι και το λευκό μάρμαρο της Νάξου και το μάρμαρο της Άνδρου με κίτρινες κηλίδες.

Στη Σέριφο, τη Μύκονο, τη Νάξο, την Πάρο και την Ίο υπάρχει γνεύσιος, που χρησιμοποιείται ως υλικό οδοστρωμάτων, και σε πολλά νησιά μαρμαρυγιακός σχιστόλιθος, που χρησιμοποιείται σε επιστρώσεις, αλλά και ως λίθος στέγασης. Πολύ γνωστές είναι οι πλάκες της Τήνου, αλλά και της Άνδρου, της Σίφνου και της Ίου.

Στην Κέα, την Κύθνο, τη Σέριφο, τη Σίφνο και τη Σύρο υπάρχουν μεταλλεύματα σιδήρου. Στη Σίφνο αργυρούχος μόλυβδος. Στην Άνδρο κοιτάσματα μαγγανίου και εμφανίσεις χρωμίτη, τάλκη και αμίαντου. Στην Τήνο τάλκης και αμίαντος. Στη Μύκονο βαρυτίνη. Στη Νάξο σμύριδα. Στη Δονούσα ψευδάργυρος. Στην Πάρο μαγγανιούχος σίδηρος.

Στη Μήλο, πάντα πλουσιότερη σε μεταλλεύματα, εξορύσσονται βαρυτίνη, καολίνης, μπεντονίτης, περλίτης και θείο. Υπάρχουν, επίσης, μαγγάνιο και πυριτικό οξύ, ενώ είναι σημαντική η παραγωγή αλατιού από τις αλυκές.

Ορισμένα από όλα αυτά είναι βασικά για τη μεταλλευτική βιομηχανία της Ελλάδας. Οι Κυκλάδες είναι πρώτες στην παραγωγή σμύριδας, θηραϊκής γης, καολίνη, μπεντονίτη και τάλκη.

Η κυκλαδίτικη λαϊκή αρχιτεκτονική

Οικισμοί κατάλευκοι στο γαλάζιο φόντο του ουρανού και της θάλασσας, σπίτια κάτασπρα με μπλε πόρτες και παράθυρα, ξωκκλήσια εδώ κι εκεί, ανεμόμυλοι που θυμίζουν τη δύναμη του βοριά όταν κατεβαίνει στο ανοιχτό πέλαγος. Κτίσματα δεμένα με το φυσικό περιβάλλον, που δημιουργούν το χαρακτηριστικό κυκλαδίτικο τοπίο. Λαϊκή αρχιτεκτονική με παράδοση αιώνων. Η λαϊκή αρχιτεκτονική των Κυκλάδων έχει αποτελέσει συχνά αντικείμενο μελέτης. Τόσο οι οικισμοί ως σύνολα, όσο και τα στοιχεία που τους συνθέτουν, οι κατοικίες, οι δρόμοι, τα πλατώματα, οι εκκλησίες, αλλά και χαρακτηριστικά κυκλαδίτικα κτίσματα, όπως οι περιστεριώνες και οι μύλοι. Κύρια γνωρίσματα είναι η αυστηρή γεωμετρικότητα των κτισμάτων και η λειτουργικότητα.

Οι συνθήκες που ισχύουν γενικά στις Κυκλάδες - το κλίμα, το περιβάλλον και τα δομικά υλικά που προσφέρονται - δίνουν το ενιαίο ύφος. Οι τοπικές διαφορές οδηγούν σε κάποια ποικιλία στις παραλλαγές για τις βασικές λύσεις που έχουν επινοηθεί. Δεν είναι, όμως, μόνο οι διαφορές στο περιβάλλον ή στα δομικά υλικά, που προσφέρονται σε κάθε νησί, που οδηγούν σε παραλλαγές στην αρχιτεκτονική και την κατασκευή. Κάθε νησί έχει τη δική του ιστορική εξέλιξη με τον ανάλογο αντίκτυπο στην κοινωνική οργάνωση. Κι αυτό έχει παίξει με τη σειρά του καθοριστικό ρόλο στη λαϊκή αρχιτεκτονική του.

Ο βασικός χαρακτηριστικός τύπος της λαϊκής κατοικίας στις Κυκλάδες είναι το μονόχωρο σκεπασμένο με δώμα σπίτι σε σχήμα ορθογώνιου παραλληλεπίπεδου. Είναι πάντοτε φτιαγμένο από πέτρα και έχει λίγα ανοίγματα, τα απαραίτητα. Κι αυτό επειδή το έντονο φως, ο δυνατός αέρας, αλλά και η έλλειψη επαρκούς ξυλείας, δεν επιτρέπουν την κατασκευή μεγάλων κουφωμάτων. Το εσωτερικό των σπιτιών είναι απλό. Συχνά μια υψομετρική διαφορά δείχνει τη διαφορετική χρήση για την οποία προορίζεται ένα τμήμα του εσωτερικού χώρου. Στους τοίχους κατασκευάζονται κόγχες για την τοποθέτηση αντικειμένων χρήσιμων στην καθημερινή ζωή, όπως τα σκεύη του μαγειρέματος και η στάμνα για το νερό. Ο βασικός αυτός τύπος κατοικίας εξελίσσεται με διάφορους τρόπους. Όταν υπάρχει ένα δεύτερο ορθογώνιο άλλοτε εφάπτεται στο αρχικό ή το επεκτείνει και άλλοτε κατασκευάζεται από πάνω μετατρέποντας το σπίτι σε διώροφο. Σ' αυτή την περίπτωση η άνοδος στον όροφο γίνεται με εξωτερική πέτρινη κλίμακα. Στην αυλή γίνονται οι απαραίτητες πρόσθετες κατασκευές, όπως ο φούρνος, η αποθήκη, η στέρνα για το νερό και άλλες.

Στην εξωτερική πλευρά τα κυκλαδίτικα σπίτια έχουν γεωμετρική μορφή παρουσιάζοντας ιδιαίτερη πλαστικότητα χάρις στις έντονες εναλλαγές του φωτός και της σκιάς πάνω στους κυβόσχημους λευκούς όγκους τους. Τα σπίτια δεν ήταν πάντα λευκά. Παλιότερα, την εποχή των πειρατικών επιδρομών, δεν ήταν επιχρισμένα ή ασβεστωμένα, αλλά διατηρούσαν το χρώμα των υλικών, με τα οποία ήταν χτισμένα, σχεδόν ίδιο με το περιβάλλον, πετρώδες και άδεντρο. Είχαν έτσι μια φυσική κάλυψη για να προστατεύονται από τους πειρατές. Η ανάγκη για προστασία φαίνεται και από μια μορφή οχύρωσης των οικισμών, καθώς σε πολλούς τα σπίτια είναι κατασκευασμένα σε ομόκεντρες ζώνες, ενώ οι δρόμοι δημιουργούν ένα δαιδαλώδες δίκτυο, στο οποίο δύσκολα κινείσαι αν δεν το γνωρίζεις.

Χαρακτηριστικά κτίσματα σε πολλά νησιά είναι οι ανεμόμυλοι, που εντυπωσιάζουν με τη γεωμετρική μορφή τους, και οι περιστεριώνες, ιδιότυπες κατασκευές των Κυκλάδων που διακοσμούνται με πρωτότυπες διάτρητες όψεις. H εκκλησιαστική αρχιτεκτονική παρουσιάζει παραλλαγές από νησί σε νησί. Εξωτερικά, όπως και στα σπίτια, στις εκκλησίες επικρατεί η αυστηρή γεωμετρική και λιτή μορφή. Είναι χτισμένες, όμως, όπως είναι φυσικό, πολύ πιο προσεκτικά με εντονότερη διακόσμηση.

Οι πρώτοι κάτοικοι και ο οψιανός

Κατά την παράδοση οι πρώτοι κάτοικοι των Κυκλάδων είναι Κάρες και Λέλεγες, οι παλαιότεροι κάτοικοι της προϊστορικής Ελλάδας σύμφωνα με τους ιστορικούς της αρχαιότητας. Ζουν και Φοίνικες, αν και αυτοί μάλλον δεν γίνονται μόνιμοι κάτοικοι. Η παλαιότερη ανθρώπινη εγκατάσταση έχει ανακαλυφθεί στην Κύθνο, στη θέση Μαρουλάς, και ανάγεται στη Μεσολιθική Εποχή, το 9000 π.Χ. Οι αρχαιολογικές έρευνες αποδεικνύουν ότι ορισμένες Κυκλάδες κατοικούναι από τη Νεολιθική Εποχή - η Κέα, η Σίφνος, η Πάρος, ο Σάλιαγκος, η Νάξος, η Θήρα, η Αμοργός. Καθοριστικό ρόλο στη ζωή των πρώτων κατοίκων και στις επαφές τους με τους κατοίκους άλλων περιοχών παίζει ένα ηφαιστειακό υλικό. Ο οψιανός, ή οψιδιανός. Ένα συμπαγές πέτρωμα που μοιάζει με μαύρο γυαλί, ένα είδος λάβας που έχει κρυώσει απότομα μετά την έκρηξη ηφαιστείου.Οι αναγκαίες συνθήκες για να συμβεί η απότομη ψύξη δημιουργούνται σπάνια. Γι' αυτό δεν βρίσκεται σε όλες τις περιοχές που έχουν γεννηθεί από ηφαιστειακή δραστηριότητα. Η Μήλος, το νησί με τον μεγαλύτερο ορυκτό πλούτο στις Κυκλάδες, είναι μία από τις λίγες που έχουν οψιανό και μάλιστα άφθονο. Φαίνεται ότι έχουν και η Θήρα και η Αντίπαρος.

Ο οψιανός είναι εύθραυστος, αλλά αρκετά σκληρός. Και πολύ κοφτερός, όταν σπάζει. Οι προϊστορικοί άνθρωποι τον χρησιμοποιούν, όπως και τον πυριτόλιθο, για να κόβουν και να φτιάχουν εργαλεία και όπλα και, όπως είναι φυσικό, ο οψιανός της Μήλου έχει την πρώτη θέση στις ανταλλαγές μεταξύ των πρώτων κατοίκων των Κυκλάδων. Αποτελεί, όμως, και απόδειξη για τις πρώτες επαφές των Κυκλαδιτών τη Μεσολιθική Εποχή και πέρα από τα νησιά τους. Οψιανός από τη Μήλο έχει βρεθεί στο σπήλαιο Φράγχθι, στην Ερμιονίδα της Αργολίδας στην Πελοπόννησο, ανάμεσα σε άλλα σημαντικά προϊστορικικά ευρήματα αυτής της εποχής, την 8η Χιλιετία π.Χ. Την 6η Χιλιετία π.Χ., τη Νεολιθική Εποχή, ο οψιανός της Μήλου βρίσκεται από τη Μακεδονία μέχρι την Κρήτη.

Η ανάπτυξη των επαφών των Κυκλαδικών αποδεικνύεται και από την ύπαρξη του καολίνη, αργιλικού πετρώματος που χρησιμοποιείται στην κεραμική. Αγγεία από καολίνη της Μήλου έχουν βρεθεί σε νεολιθικούς οικισμούς στην ηπειρωτική Ελλάδα. Όλα αυτά δείχνουν και κάτι άλλο σημαντικό. Οι Κυκλαδίτες ήδη από εκείνες τις μακρινές εποχές είναι εξοικειωμένοι με τη θάλασσα και η επικοινωνία τους με τις άλλες περιοχές γίνεται όλο και πιο συστηματική.

Νεολιθικές θέσεις στις Κυκλάδες

Ο παραδοσιακός τρόπος διαχωρισμού σε εποχές της πορείας του ανθρώπου στη Γη έχει ως κριτήριο το βασικό μέσο που χρησιμοποιεί κατά την εξέλιξή του - Εποχή του Λίθου, Εποχή του Χαλκού, Εποχή του Σιδήρου. Η Εποχή του Λίθου διακρίνεται σε Παλαιολιθική, Μεσολιθική και Νεολιθική. Και η Νεολιθική σε Αρχαιότερη, Μέση και Νεώτερη, που τελειώνει στην Ελλάδα το 3200 π.Χ.Ανάλογα ευρήματα με τον Πολιτισμό του Σάλιαγκου, του παλαιότερου οικισμού που έχει ανακαλυφθεί στις Κυκλάδες, έχουν έρθει στο φως και σε άλλα νησιά. Κυρίως στη Νάξο, στην περιοχή Γρόττα, κοντά στην πρωτεύουσα, και στο σπήλαιο του Ζα στο ομώνυμο βουνό του νησιού, αλλά και στην Πάρο, τη Θήρα, τη Μύκονο και την Άνδρο.

Το σπήλαιο του Ζα στη Νάξο θεωρείται από τις σημαντικότερες νεολιθικές θέσεις. Αρχίζει να κατοικείται τη Νεώτερη Νεολιθική Εποχή, καθώς γίνονται οι πρώτες προσπάθειες στη μεταλλουργία. Φαίνεται ότι υπάρχουν επαφές με τους κατοίκους των νησιών στο Βορειοανατολικό Αιγαίο. Θεωρείται μάλιστα πιθανόν ότι από αυτά τα νησιά έχουν έρθει οι πρώτοι κάτοικοι των Κυκλάδων. Τα ευρήματα δείχνουν ότι υπάρχουν επαφές και με την ηπειρωτική Ελλάδα.Μια άλλη σημαντική θέση στη Νάξο είναι η Κορφή τ' Αρωνιού, όπου έχουν ανακαλυφθεί βραχογραφίες σε μεγάλους λίθους, που βρίσκονται στο Μουσείο Προϊστορίας στην Απείρανθο της Νάξου. Σε πλάκες ή βράχους είναι χαραγμένες παραστάσεις με κυνήγια, χορούς και άλλες σκηνές της καθημερινής ζωής. Σημαντικές βραχογραφίες έχουν βρεθεί, επίσης, στο οροπέδιο Στροφυλά στην Άνδρο, καθώς και στην Ηρακλειά, την Κέρο και τη Μήλο.

Ένας άλλος σημαντικός νεολιθικός οικισμός έχει έρθει στο φως στην Κεφάλα της Κέας. Στο νεκροταφείο του βρίσκονται οι παλαιότεροι χτιστοί τάφοι των Κυκλάδων. Τα ευρήματα στα νεκροταφεία είναι οι σημαντικότερες πηγές γνώσεων για τις παλαιότερες εποχές. Ο Πολιτισμός της Κεφάλας αναπτύσσεται το 3200 π.Χ. Ο οικισμός είναι κέντρο επεξεργασίας οψιανού, αλλά και από τους πρώτους, όπου αρχίζει η επεξεργασία χαλκού. Ο οψιανός έρχεται από τη Μήλο και ο χαλκός κατά πάσα πιθανότητα από το πλούσιο σε μεταλλεύματα Λαύριο, απέναντι από την Κέα, στην Αττική. Πιθανολογείται μάλιστα ότι οι πρώτοι κάτοικοι της Κέας έχουν έρθει από εκεί. Στο νησί έχουν ανακαλυφθεί και άλλες εγκαταστάσεις της ίδιας εποχής.

Ο Κυκλαδικός Πολιτισμός

Ο Κυκλαδικός Πολιτισμός είναι ο πολιτισμικός κύκλος, που διαγράφουν οι Κυκλάδες την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, όταν αρχίζουν να κατοικούνται συστηματικά και φτάνουν σε μεγάλη ακμή. Η χρήση του χαλκού και η ανάπτυξη της μεταλλουργίας δημιουργεί νέες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες και δίνει νέες δυνατότητες με τα καινούργια εργαλεία στις κατασκευές, τη ναυπηγική, τη ναυτιλία και το εμπόριο, αλλά και την καλλιτεχνική δημιουργία. Η περίοδος ονομάζεται Πρωτοκυκλαδική και εξελίσσεται παράλληλα με την Πρωτομινωική στην Κρήτη και την Πρωτοελλαδική στην ηπειρωτική Ελλάδα.
Οι αρχαιολόγοι διαχωρίζουν την Πρωτοκυκλαδική Εποχή σε τρεις περιόδους και δίνουν σε κάθε περίοδο το όνομα της θέσης ή των θέσεων, όπου ανακαλύπτονται τα σημαντικότερα ευρήματα, που δίνουν το στίγμα της.Η πρώτη περίοδος είναι η Πρωτοκυκλαδική Ι, διαρκεί από το 3200 ώς το 2800 π.Χ. και ονομάζεται Πολιτισμός Γρόττας - Πηλού από τις ανακαλύψεις αγγείων και ειδωλίων στα νεκροταφεία στη Γρόττα της Νάξου και στον Πηλό της Μήλου. Η δεύτερη περίοδος είναι η Πρωτοκυκλαδική ΙΙ, διαρκεί από το 2800 ώς το 2300 π.Χ. και ονομάζεται Πολιτισμός Κέρου - Σύρου από τα ευρήματα στο ακατοίκητο σήμερα νησάκι Κέρος, ανάμεσα στη Νάξο και την Αμοργό, και σε μεγάλο νεκροταφείο στη Χαλανδριανή της Σύρου. Αυτή την περίοδο ο Κυκλαδικός Πολιτισμός φτάνει στο απόγειό του.Η τρίτη περίοδος είναι η Πρωτοκυκλαδική ΙΙΙ, διαρκεί από το 2300 ώς το 2000 π.Χ. και ονομάζεται Πολιτισμός Φυλακωπής Ι, επειδή στην Φυλακωπή της Μήλου η αρχαιολογική σκαπάνη φέρνει στο φως τρεις πόλεις στην ίδια θέση, τη μία χτισμένη πάνω στην άλλη σε διαφορετικές εποχές.

Οι ειδικοί δίνουν και άλλες ονομασίες σύμφωνα με τα νέα ευρήματα που έρχονται στο φως. Η πρώτη Πρωτοκυκλαδική Περίοδος ονομάζεται και εποχή των γεωργοκτηνοτροφικών νοικοκυριών, η δεύτερη και εποχή των κωμών και η τρίτη και εποχή των πρωτοαστικών κέντρων. Οι πρώτοι κάτοικοι των Κυκλάδων δεν κατασκευάζουν μνημεία. Η καλλιτεχνική τους δραστηριότητα είναι γνωστή από τα αγγεία και τα μαρμάρινα ειδώλια. Η έναρξη της συστηματικής μελέτης του Κυκλαδικού Πολιτισμού οφείλεται στον μεγάλο Έλληνα αρχαιολόγο Χρήστο Τσούντα, ο οποίος στο τέλος του 19ου αιώνα κάνει τις πρώτες ανασκαφές του στις Κυκλάδες, διακρίνει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ανάπτυξής τους την 3η Χιλιετία π.Χ. και δίνει το όνομα στον Κυκλαδικό Πολιτισμό.

Τα πιο φημισμένα αγγεία του Κυκλαδικού Πολιτισμού

Προς το τέλος της πρώτης περιόδου του Κυκλαδικού Πολιτισμού εμφανίζονται νέα σχήματα αγγείων. Περίοπτη θέση έχουν τα «τηγανόσχημα» σκεύη, που έχουν ονομαστεί έτσι επειδή μοιάζουν με τηγάνια, αλλά τηγάνια δεν είναι, αφού δεν έχουν βρεθεί πάνω τους ίχνη φωτιάς. Η χρήση τους είναι ένα από τα αινίγματα της εποχής. Έχουν θεωρηθεί καθρέφτες, εφ' όσον γεμίσουν με νερό, πιάτα, δοχεία για καλλυντικά, τύμπανα, εφ' όσον καλυφθούν με δέρμα, καλούπια για τη μεταφορά αλατιού. Ακόμη και όργανα ναυσιπλοΐας, επειδή αρκετά έχουν χαραγμένη διακόσμηση με πλοία. Αλλά αυτό έχει ξεχωριστή σημασία, αφού αποτελούν πηγή πληροφοριών για τα σκάφη της εποχής. Σε άλλες παραστάσεις υπάρχουν μικρά σκάφη σαν κανό και σε άλλες μακρόστενα πλοία, που προφανώς κινούνται με κουπιά, αφού δεν διακρίνονται πανιά.

Την Πρωτοκυκλαδική ΙΙ, κατά την οποία ο Κυκλαδικός Πολιτισμός φτάνει στο απόγειό του, τα τηγανόσχημα σκεύη παίρνουν πιο εξελιγμένο σχήμα, ενώ κάνουν την εμφάνισή τους τα άλλα περίφημα κυκλαδικά αγγεία, οι «σαλτσιέρες», που έχουν ονομαστεί κι αυτά από το σχήμα τους. Έχουν βρεθεί και άλλα είδη αγγείων, μεταξύ άλλων ανοιχτές φιάλες, σφαιρικές και κυλινδρικές πυξίδες, λυχνάρια και κύπελλα.

Τα κυκλαδικά ειδώλια

Τα κυκλαδικά ειδώλια, μικρά μαρμάρινα αγάλματα, είναι τα παλαιότερα γλυπτά της Ευρώπης και το σήμα κατατεθέν του Κυκλαδικού Πολιτισμού. Την πρώτη εποχή είναι επίπεδα κομμάτια μάρμαρου, στα οποία δίνεται σχηματικά μάλλον γυναικεία μορφή. Τα πιο γνωστά έχουν ονομαστεί «βιολόσχημα», επειδή μοιάζουν με βιολί. Τη δεύτερη εποχή φτάνουν στο ζενίθ της δημιουργίας τους. Τι υποδηλώνουν; Ποια σημασία έχουν για τους Κυκλαδίτες;

Πολλοί ειδικοί έχουν αναζητήσει τις απαντήσεις. Έχουν θεωρηθεί θεότητες, νύμφες και ήρωες, παλλακίδες, τροφοί μικρών παιδιών, παιχνίδια - κούκλες. Πιθανολογείται, επίσης, ότι επεικονίζουν πρόσωπα με σημαντικό ρόλο στη ζωή των νησιωτών, που χρειάζονται μεγαλύτερη προστασία του θείου, ίσως είναι, δηλαδή, κάτι σαν τα σημερινά τάματα. Απολύτως τεκμηριωμένη εξήγηση δεν έχει δοθεί, αν και κοινό σημείο στις διαφορετικές απόψεις είναι ότι έχουν ιερό χαρακτήρα. Την εποχή που αρχίζουν οι έρευνες στις Κυκλάδες και έρχονται στο φως τα πρώτα ειδώλια, τον 19ο αιώνα, οι ειδικοί στα ευρωπαϊκά μουσεία δεν τα θεωρούν αξιόλογα και τα αντιμετωπίζουν με κάποια απέχθεια. Το κίνημα του μοντερνισμού στις αρχές του 20ού αιώνα τους ανοίγει το δρόμο στη διεθνή αναγνώριση. Σχεδόν όλα είναι από μάρμαρο. Έχουν βρεθεί και λίγα από πέτρα. Το μέγεθός τους αρχίζει από λίγα εκατοστά. Ορισμένα φτάνουν σχεδόν το μέγεθος του ανθρώπου. Το μεγαλύτερο απεικονίζει γυναίκα, έχει ύψος 1,52 μ., έχει ανακαλυφθεί σε τάφο στην Αμοργό και βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας.

Σήμερα στα μουσεία, είναι λευκά. Δεν ήταν, όμως, την εποχή της δημιουργίας τους. Τότε στην τελική μορφή στολίζονταν με χρώμα, συνήθως κόκκινο ή γαλάζιο. Σε μερικά διακρίνεται ακόμη. Αυτό τα έχει προστατεύσει από τη διάβρωση στο πέρασμα τόσων αιώνων. Στα χρωματισμένα σημεία το μάρμαρο είναι πιο λείο και πιο ωραίο. Τα ειδώλια αυτής της εποχής, τα διασημότερα κυκλαδικά ειδώλια, απεικονίζουν κατά μέτωπο μόνο στις δύο διαστάσεις κυρίως γυναίκες, όρθιες στις μύτες των ποδιών, συχνά σε κατάσταση εγκυμοσύνης, με τα χέρια διπλωμένα πάνω από την κοιλιά. Γι' αυτό ονομάζονται «ειδώλια με διπλωμένα χέρια». Ονομάζονται, επίσης, «κανονικά ειδώλια», επειδή στην κατασκευή τους ακολουθούνται ορισμένοι κανόνες.

Μερικά απεικονίζουν άνδρες - άλλα μουσικούς, άλλα πολεμιστές και άλλα κυνηγούς - καθώς και συμπλέγματα ειδωλίων. Τα σημαντικότερα έχουν ανακαλυφθεί στην ακατοίκητη σήμερα Κέρο, ένα από τα πολλά μικρά νησιά ανάμεσα στη Νάξο και την Αμοργό, που θεωρείται σημαντικό ιερό της εποχής. Αυτά τα ειδώλια αποδίδουν πλέον και την τρίτη διάσταση αποδεικνύοντας ότι η καλλιτεχνική δημιουργία φτάνει στο ζενίθ. Έχουν βρεθεί δέκα ειδώλια μουσικών, όλα στην Κέρο, μέσα σε τάφους, γεγονός που οδηγεί στην άποψη ότι έχουν τελετουργική σημασία. Τα διασημότερα είναι δύο. Απεικονίζουν έναν αυλητή και έναν αρπιστή και βρίσκονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας. Οι μουσικοί της Κέρου δίνουν, επίσης, πολύτιμες πληροφορίες για τα μουσικά όργανα της εποχής. Οι ειδικοί έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι Κυκλαδίτες της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού παίζουν διπλό αυλό, άρπα και σύριγγα.

Η Μεσοκυκλαδική, το ηφαίστειο της Θήρας και η Υστεροκυκλαδική Εποχή

Το 2000 π.Χ. αρχίζει η Μέση Εποχή του Χαλκού. Είναι νέα εποχή για τις Κυκλάδες, αλλά και η εποχή που φτάνει, κυρίως μετά το 1900 π.Χ., στο ύψιστο σημείο του ο Μινωικός Πολιτισμός. Η Μινωική Κρήτη απλώνει τη θαλασσοκρατορία της, ιδρύει αποικίες, επηρεάζει όλο και περισσότερο τις Κυκλάδες και το 1600 π.Χ. κυριαρχεί. Οι περισσότεροι οικισμοί είναι παραθαλάσσιοι, λιμάνια που εξυπηρετούν τις εμπορικές σχέσεις της με την ηπειρωτική Ελλάδα. Τρεις είναι οι μεγάλες αποικίες. Στην Φυλακωπή της Μήλου - την Φυλακωπή ΙΙ,τη δεύτερη πόλη, δηλαδή, από τις τρεις που βρίσκονται στην ίδια θέση - στην Αγία Ειρήνη της Κέας και στο Ακρωτήρι της Θήρας. Παραθαλάσσιοι οικισμοί έχουν ανακαλυφθεί και στην Τήνο, τη Σύρο, τη Δήλο, τη Θήρα, τη Θηρασία, την Πάρο και πιο πρόσφατα στην Αντίπαρο.

Τα οικιστικά κέντρα της εποχής εκτός από οχυρωμένα είναι και καλύτερα διαμορφωμένα και οργανωμένα. Υπάρχουν δρόμοι και αποχετευτικό σύστημα. Πλούσια σπίτια με ωραίες τοιχογραφίες δείχνουν την κρητική επιρροή και στην τέχνη. Έχει γραφεί ότι ο πολιτισμός των Κυκλάδων τη Μεσοκυκλαδική Εποχή είναι αντανάκλαση του Μινωικού Πολιτισμού.Γύρω στο 1500 π.Χ., όμως, εκρήγνυται το ηφαίστειο της Θήρας. Η έκρηξη είναι τρομερή. Μεγάλες ποσότητες τόφου τινάζονται και καλύπτουν μεγάλο μέρος από το κεντρικό τμήμα του νησιού. Το καλυμμένο τμήμα βυθίζεται και στη μέση σχηματίζεται η σημερινή Καλδέρα, μια τεράστια λεκάνη. Το Ακρωτήρι στο νότιο άκρο της Θήρας καταπλακώνεται, αλλά οι κάτοικοι προλαβαίνουν να φύγουν. Θα ανακαλυφθεί κάτω από τους τόφους τριανταπέντε αιώνες αργότερα προσφέροντας πολύτιμες πληροφορίες για την εποχή και προσελκύοντας τον θαυμαστό για τις καταπληκτικές τοιχογραφίες του.

Η έκρηξη συνοδεύεται από σεισμούς, δημιουργεί μεγάλο θαλάσσιο κύμα - τσουνάμι - και προξενεί μεγάλες καταστροφές στα γειτονικά νησιά, αλλά και σε πιο μακρινές περιοχές. Επηρεάζει τις εξελίξεις στις Κυκλάδες, αλλά και ευρύτερα στο Αιγαίο. Πολλοί θεωρούν ότι είναι αιτία και για την καταστροφή του Μινωικού Πολιτισμού. Ιστορικά, πάντως, φαίνεται ότι αυτή οφείλεται στην επικράτηση των Αχαιών, που με επικεφαλής τις Μυκήνες εδραιώνουν τη δική τους ισχύ και τον δικό τους πολιτισμό και εξελίσσονται σε μεγάλη ναυτική και εμπορική δύναμη ιδρύοντας εμπορικούς σταθμούς στις Κυκλάδες και παίρνοντας πολλά από την εμπειρία των νησιωτών στη ναυπηγική και τη ναυσιπλοΐα. Οι Κυκλάδες την Ύστερη Εποχή του Χαλκού γίνονται η γέφυρα για το εμπόριο και τις σχέσεις με την ανατολική Μεσόγειο.

Η μυκηναϊκή κυριαρχία διαρκεί ώς τα μέσα του 12ου αιώνα. Μετά το 1100 π.Χ. κατεβαίνουν από τον βορρά στην Ελληνική Χερσόνησο οι Δωριείς. Κυριαρχούν στον ελληνικό χώρο εκτός από μερικές περιοχές - την Αθήνα, την Εύβοια και τις Κυκλάδες - όπου επικρατούν οι Ίωνες. Είναι το τέλος του Μυκηναϊκού Πολιτισμού. Τον 10ο και τον 9ο αιώνα οι περισσότερες Κυκλάδες αποικίζονται από Ίωνες, που έρχονται από την Αθήνα. Μόνον η Μήλος, η Θήρα, η Κίμωλος, η Ανάφη και η Φολέγανδρος αποικίζονται από Δωριείς. Χάρις στο ανήσυχο και δημιουργικό ιωνικό πνεύμα ουσιαστικά συνεχίζεται η ακμή της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.

Τα Αρχαϊκά και Κλασικά Χρόνια

Από το 750 π.Χ. αρχίζει νέα εποχή στην Ελλάδα. Καταγράφονται τα ομηρικά έπη και το 776 π.Χ. γίνονται οι πρώτοι Ολυμπιακοί Αγώνες. Η εξέλιξη είναι συνεχής. Αυξάνεται η παραγωγή, αναπτύσσονται η ναυτιλία και το εμπόριο, κόβονται νομίσματα. Η οικονομική ανάπτυξη ακολουθείται από πολιτιστική ανάπτυξη, αλλά και από πολιτικές εξελίξεις. Καταργείται σε πολλές περιπτώσεις η βασιλεία και αρχίζουν να διαμορφώνονται οι θεσμοί της πόλης - κράτους. Παράλληλα, ιδρύονται σε κάθε γωνιά της Μεσογείου ελληνικές αποικίες.

Ο δεύτερος ελληνικός αποικισμός εντείνεται μετά το 680, όταν αναπτύσσονται στην Ελλάδα οι πρώτες ισχυρές πόλεις - κράτη υπό τη διακυβέρνηση τυράννων και διαρκεί ώς το 550 π.Χ. Οι Κυκλάδες αναπτύσσουν το εμπόριο και συμμετέχουν στο μεγάλο αποικισμό. Η Νάξος με την ιωνική πόλη Ερυθρές της Μικράς Ασίας ιδρύει την πρώτη ελληνική αποικία στη Σικελία και την ονομάζει Νάξο. Η Πάρος αποικίες στην Προποντίδα και στη Θάσο. Η Άνδρος τέσσερις αποικίες στη Χαλκιδική. Η Θήρα την πρώτη ελληνική αποικία στην Βόρεια Αφρική, την Κυρήνη. Αποικίες ιδρύουν, επίσης, η Μήλος, η Κέα και άλλα νησιά.

Τα αρχαϊκά χρόνια, που διαρκούν από το 750 μέχρι το τέλος των περσικών πολέμων το 479 π.Χ., οι πόλεις - κράτη των Κυκλάδων φτάνουν στο απόγειο της ακμής τους. Η Δήλος, όπου έχουν γεννηθεί σύμφωνα με τον μύθο ο Απόλλων και η Άρτεμις, θεοί προστάτες των Ιώνων, εξελίσσεται σε πολιτικό και θρησκευτικό κέντρο του Αιγαίου και της Μικράς Ασίας. Από τον 7ο αιώνα είναι το θρησκευτικό κέντρο των Κυκλάδων.

Οι νησιώτες, πάντα σπουδαίοι ναυτικοί, μεταφέρουν με τα πλοία τους τα προϊόντα τους. Τα κυκλαδίτικα γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα εξακολουθούν να μην παράγονται σε μεγάλες ποσότητες λόγω του λιγοστού καλλιεργήσιμου εδάφους, αλλά ακριβώς λόγω του εδάφους και του κλίματος είναι εξαιρετικής ποιότητας, όπως και σήμερα. Οι περισσότερες Κυκλάδες και κυρίως η Νάξος, η Πάρος, η Σέριφος, η Σίκινος και η Μήλος είναι φημισμένες για το κρασί τους.

Περιζήτητος εξακολουθεί να είναι και ο ορυκτός πλούτος των νησιών. Η Μήλος είναι πάντα η πλουσιότερη σε μεταλλεύματα. Στη Σίφνο υπάρχει χρυσός και άργυρος. Στη Σέριφο και την Άνδρο σίδηρος. Στην Κύθνο σίδηρος και κυρίως χαλκός. Ορυκτά υπάρχουν και στην Κέα, τη Θήρα, την Κίμωλο και άλλα νησιά.
Φημισμένα είναι και τα κυκλαδίτικα μάρμαρα. Ιδιαίτερα της Νάξου και της Πάρου. Το λευκό μάρμαρο της Πάρου ονομάζεται λυχνίτης ή λυχνεύς, επειδή παρουσιάζει ομοιογένεια και το φως φτάνει ώς το βάθος του, μέχρι 3,5 εκατοστά πάχος. Ακριβώς γι' αυτό είναι περιζήτητο για αγάλματα και άλλα έργα τέχνης. Από λευκό μάρμαρο της Πάρου θα φιλοτεχνηθούν ο Ερμής του Πραξιτέλη και ο Ναός των Δελφών. Λευκό μάρμαρο υπάρχει και στη Νάξο, που έχει, επίσης, σμύριδα, λειαντικό που χρησιμοποιείται στην επεξεργασία της πέτρας και την κατασκευή εργαλείων.

Το εμπόριο φέρνει πλούτο και ανάπτυξη. Η ακμή εκφράζεται όλο και περισσότερο στην τέχνη και την πνευματική ζωή. Οι Κυκλάδες προσφέρουν αυτή την εποχή θεμελιακά στοιχεία για τη διαμόρφωση της πνευματικής και καλλιτεχνικής έκφρασης του ελληνικού πολιτισμού. Οι έμπειροι και τολμηροί τεχνίτες τους έχουν μεγάλη συμβολή στην ανάπτυξη της αρχιτεκτονικής των ναών και των άλλων μεγάλων μνημείων με τη γνώση της κατεργασίας του μάρμαρου και την προώθηση πολλών από τις μορφές της. Χαρακτηριστική είναι η επίδραση στα μνημεία της Ακρόπολης της Αθήνας.

Σημαντική είναι και η προσφορά των Κυκλαδιτών στη δημιουργία και ανάπτυξη της ελληνικής μνημειώδους πλαστικής. Στις Κυκλάδες φιλοτεχνούνται τα πρώτα μεγάλα σε μέγεθος όρθια αγάλματα στον ελληνικό χώρο. Οι πελώριοι κούροι, αγάλματα νεαρών ανδρών, και οι κόρες, αγάλματα νεαρών γυναικών, χαρακτηριστικά έργα της Αρχαϊκή Εποχής, που τοποθετούνται ως αναθήματα σε ναούς του Απόλλωνα και της Άρτεμης. Τέτοια αγάλματα θαυμάζονται σήμερα σε ελληνικά και ευρωπαϊκά μουσεία. Αλλά μερικά θαυμάζονται εκεί που σκαλίστηκαν έστω και ημιτελή, όπως στα αρχαία λατομεία στους Μέλανες και τον Απόλλωνα της Νάξου, όπου ένα άγαλμα του Διόνυσου φτάνει στα δεκάμισι μέτρα.
Ιδιαίτερα ακμάζει η Νάξος, που προς το τέλος του 6ου αιώνα ασκεί κάποια ηγεμονία στα νησιά, όπως φαίνεται και από τα έργα που αφιερώνει στο ιερό του Απόλλωνα στη Δήλο. Σημαντικά έργα παρουσιάζει και η Πάρος, που προς το τέλος των αρχαϊκών χρόνων ξεπερνάει σε ισχύ τη Νάξο, ενώ μεγάλη είναι η ακμή στην Κέα, την Άνδρο, τη Μήλο, τη Θήρα, καθώς και τη Σίφνο χάρις στα πλούσια μεταλλεία της, κυρίως χρυσού και αργύρου. Ο πλούτος της φαίνεται πάνω από όλα στον περίφημο Θησαυρό των Σιφνίων, που χτίζεται το 525 π.Χ. στους Δελφούς, το μεγαλύτερο από το 600 π.Χ. θρησκευτικό κέντρο στην Ελλάδα. Είναι από τα πλουσιότερα μνημεία των Δελφών και γενικότερα της εποχής, αλλά και από τα σημαντικότερα της αρχαϊκής τέχνης.

Σε υψηλό επίπεδο φτάνει και η αγγειοπλαστική, κυρίως στη Νάξο, αλλά και στην Πάρο και τα άλλα νησιά. Η παράδοση της αγγειοπλασικής τέχνης θα διατηρηθεί ώς τις μέρες μας.
Οι πολιτικές εξελίξεις στη Νάξο παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ιστορική εξέλιξη των Κυκλάδων, αλλά και της Ελλάδας. Ύστερα από εναλλαγή στην εξουσία των ολιγαρχικών, των δημοκρατικών και του τύραννου Λύγδαμι, οι δημοκρατικοί εκδιώκουν τους ολιγαρχικούς, που καταφεύγουν στη Μίλητο, την ιωνική πόλη στη Μικρά Ασία, όπου ζητούν την βοήθεια του Αρισταγόρα, σατράπη των Περσών. Ο Αρισταγόρας λέει στον Πέρση βασιλιά Δαρείο ότι είναι μια καλή αφορμή για να εισβάλλει στην Ελλάδα.

Σε μερικά χρόνια περσικός στόλος πολιορκεί τη Νάξο τέσσερις μήνες χωρίς να την κατακτήσει. Οι ιωνικές πόλεις της Μικράς Ασίας, που βρίσκονται υπό την περσική κυριαρχία, εξεγείρονται, αλλά υποτάσσονται μετά από πέντε χρόνια και ο Δαρείος ετοιμάζεται να εισβάλλει στην Ελλάδα. Η πρώτη εκστρατεία το 492 π.Χ. αποτυγχάνει, όταν ο περσικός στόλος καταστρέφεται από κακοκαιρία στη χερσόνησο του Άθω. Στη δεύτερη εκστρατεία το 490 π.Χ. ο περσικός στόλος διασχίζει το Αιγαίο, καταλαμβάνει τη Νάξο και τις άλλες Κυκλάδες, αλλά οι Πέρσες ηττώνται από τους Αθηναίους στη μάχη του Μαραθώνα. Στην τρίτη εκστρατεία το 480 π.Χ. οι Έλληνες καταφέρνουν να ενωθούν και νικούν στη ναυμαχία της Σαλαμίνας και το 479 π.Χ. στη μάχη των Πλαταιών. Και στις δύο αναμετρήσεις παίρνουν μέρος πλοία και άνδρες από την Κέα, την Κύθνο, τη Σέριφο, τη Μήλο και τη Νάξο. Η ελληνική νίκη ολοκληρώνεται στη ναυμαχία της Μυκάλης. Αρχίζει η Κλασική Εποχή του Ελληνικού Πολιτισμού.

Οι Κυκλάδες είναι και πάλι ελεύθερες, αλλά χάνουν σταδιακά την πρωταρχική σημασία τους στον ελληνικό χώρο, αν και δεν χάνουν όλες την ευημερία τους, κυρίως η Πάρος. Πολλά νησιά έχουν υποστεί βαριές καταστροφές στους περσικούς πολέμους, ιδιαίτερα η Νάξος, και είναι δύσκολο να ξαναβρούν τις δυνάμεις τους, ενώ το ενδιαφέρον της Αθήνας για τον έλεγχό τους, που έχει ήδη εκδηλωθεί την περίοδο της ακμής τους, γίνεται όλο και πιο έντονο.

Το 479 π.Χ. μετέχουν στη Συμμαχία της Δήλου, που δεν αργεί να μετατραπεί σε ηγεμονία των Αθηναίων στην Α΄ Αθηναϊκή Συμμαχία, που τη χρησιμοποιούν για να κυριαρχήσουν στην Ελλάδα. Το 470 π.Χ. η Νάξος αποσύρεται, αλλά υποχρεώνεται να επανέλθει με χειρότερους όρους. Η αθηναϊκή σκληρότητα κάνει τη Νάξο να αποστατήσει πάλι το 466 π.Χ. και η Αθήνα την κατακτά. Το 454 π.Χ. το ταμείο της συμμαχίας μεταφέρεται από τη Δήλο στην Αθήνα και το 444 π.Χ. οι Αθηναίοι εγκαθιστούν κληρούχους στα ευφορότερα εδάφη της Νάξου και της Άνδρου.

Ο Θουκυδίδης θεωρεί την εξέγερση της Νάξου ως μία από τις πρώτες αιτίες, που οδηγούν στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, που φέρνει το 431 π.Χ. αντιμέτωπες την Αθήνα και τη Σπάρτη, καθεμία με τους συμμάχους της. Οι Κυκλάδες είναι σύμμαχοι της Αθήνας, εκτός από τη Μήλο, που έχοντας δωρική καταγωγή παραμένει ουδέτερη προσφέροντας δώρα, αλλά όχι στρατεύματα στη Σπάρτη. Το 426 π.Χ. οι Αθηναίοι την πολιορκούν και το 422 π.Χ. διώχνουν τους κατοίκους της Δήλου, που παραμένει έρημη υπό την αθηναϊκή κατοχή. Το 415 π.Χ. οι Αθηναίοι εκδικούνται τη Μήλο. Κατακτούν το νησί, θανατώνουν όλους τους άνδρες και πωλούν τις γυναίκες και τα παιδιά ως σκλάβους. Όταν η Αθήνα ηττάται το 404 π.Χ., επιστρέφουν ελάχιστοι που έχουν επιζήσει, κυρίως χήρες και παιδιά.

Μετά τη νίκη της στον Πελοποννησιακό Πόλεμο η Σπάρτη παίρνει τη θέση της Αθήνας στην ηγεμονία της Ελλάδας. Αλλά η συμπεριφορά της αποδεικνύεται χειρότερη. Οι Κυκλάδες προσχωρούν το 375 π.Χ στην Β΄ Αθηναϊκή Συμμαχία χωρίς τα πράγματα να γίνουν καλύτερα.

Η ηγεμονία της Σπάρτης διαρκεί μέχρι το 371 π.Χ., όταν ηττώνται από την Θήβα. Αλλά και η ηγεμονία της Θήβας δεν διαρκεί πολύ. Το 338 π.Χ. κατεβαίνουν από τα βόρεια οι Μακεδόνες υπό τον Φίλιππο Β΄. Επικρατούν νικώντας στη μάχη της Χαιρώνειας, όπου επικεφαλής του μακεδονικού ιππικού είναι ο δεκαοκτάχρονος γιος του Αλέξανδρος. Είναι το τέλος της Κλασικής Εποχής.

Από το 40 π.Χ, οι Κυκλάδες βρίσκονται υπό τον πλήρη έλεγχο της Ρώμης. Σύμφωνα με ορισμένες ενδείξεις την εποχή του Στράβωνα υπάρχει κάποια ευημερία σε μερικά νησιά, όπως στην Άνδρο, τη Νάξο, την Πάρο και την Τήνο, όπου το ιερό του Ποσειδώνα των ελληνιστικών χρόνων γνωρίζει νέα ακμή τα χρόνια της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Αλλά τα πρώτα χριστιανικά χρόνια τα περισσότερα νησιά είναι ερημωμένα και μερικά χρησιμοποιούνται ως τόποι εξορίας επιφανών Ρωμαίων, που πέφτουν σε δυσμένεια - η Κύθνος, η Σέριφος, η Σίκινος, η Γύαρος, ακόμη και η Νάξος. Αντίθετα από τις άλλες περιοχές, όπου ο χριστιανισμός κερδίζει συνεχώς έδαφος, στις Κυκλάδες λατρεύονται οι θεοί των Ελλήνων, αλλά και νέοι θεοί που έρχονται από την Ανατολή και την Αίγυπτο.

Το 330 ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος εγκαινιάζει την Κωνσταντινούπολη και την κάνει πρωτεύουσα του ρωμαϊκού κράτους και το 395, όταν η αυτοκρατορία χωρίζεται σε ανατολική και δυτική, οι Κυκλάδες υπάγονται στη διοίκηση της Ασίας του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους. Παραμένουν για καιρό μια ασήμαντη επαρχία της αυτοκρατορίας μαζί με τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Σπανιότατα και μόνον έμμεσα αναφέρονται στα βυζαντινά κείμενα. Ο χριστιανισμός φτάνει, πάντως, στις Κυκλάδες τον 4ο αιώνα. Ο πρώτος επίσκοπος, ο Ζώιλος, εγκαθίσταται στην Άνδρο, όπως είναι γνωστό από τα πρακτικά της Συνόδου της Αλεξάνδρειας το 362, που επικυρώνει την ανάθεση των καθηκόντων. Είναι, επίσης, γνωστό ότι στη Θήρα ιδρύεται επισκοπή το 342. Οι κατακόμβες της Μήλου, με παγκόσμιο σήμερα ενδιαφέρον, χρησιμοποιούνται από το τέλος του 2ου μέχρι τον 5ο αιώνα σαν νεκροταφείο, τόπος λατρείας και καταφύγιο των χριστιανών.

Φαίνεται ότι τουλάχιστον από τον 6ο αιώνα βελτιώνονται οι συνθήκες και αλλάζουν η οικονομική και κυρίως η εκκλησιαστική ζωή. Εκτός από την παρουσία επισκόπων και σε άλλα νησιά, χτίζονται ναοί, ορισμένοι μάλιστα θαυμάσια δείγματα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής.Στις αρχές του 8ου αιώνα οι Κυκλάδες ανήκουν διοικητικά στο θέμα των Κιβυραιωτών - ονομασία που προέρχεται από την πόλη Κίβυρα - μαζί με την παραλιακή περιοχή του Ελλησπόντου και της Προποντίδας και τα νησιά του Βόρειου και Κεντρικού Αιγαίου. Στα χρόνια του Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου, το 913 - 959, δημιουργείται το Θέμα του Αιγαίου Πελάγους, στο οποίο περιλαμβάνονται μόνο οι Κυκλάδες, οι Σποράδες, η Χίος, η Λέσβος και η Λήμνος.

Όμως, για τα νησιά δεν αλλάζουν πολλά πράγματα για πολύ καιρό. Και το χειρότερο, έχουν εγκαταλειφθεί ανυπεράσπιστα σε επιδρομές εισβολέων από τον βορρά και - ακόμη χειρότερα - στις πειρατικές επιδρομές, που εντείνονται αυτή την εποχή σε όλο το Αιγαίο. Ορισμένα μάλιστα γίνονται βάσεις πειρατών, ιδιαίτερα μετά την εμφάνιση των Σαρακηνών. Οι Σαρακηνοί Άραβες κατακτούν την Κρήτη το 821 και οι Κυκλάδες δεινοπαθούν επί ενάμισι αιώνα από τις επιδρομές τους. Δεν υπάρχουν μαρτυρίες για κατάληψη νησιών, αλλά είναι γνωστό ότι η Νάξος, αγκυροβόλιο και σταθμός ανεφοδιασμού των αραβικών πλοίων, πληρώνει ώς τις αρχές του 10ου αιώνα φόρο στους Άραβες της Κρήτης.

Οι συνεχείς επιδρομές υποχρεώνουν τους κατοίκους να εγκαταλείψουν τις ακτές και να εγκατασταθούν στο εσωτερικό σε ορεινούς οικισμούς, που δεν φαίνονται από τη θάλασσα. Τα σπίτια στην περιφέρεια του οικισμού χτίζονται έτσι, ώστε η πίσω πλευρά τους να δημιουργεί περιμετρική οχύρωση, που ενισχύεται με φρούρια μέσα από αυτήν. Τόσο το χρώμα και η κατασκευή των σπιτιών, όσο και η διαμόρφωση των οικισμών εκφράζουν τη συνέχεια της λαϊκής αρχιτεκτονικής, που χαρακτηρίζει ώς τις μέρες μας τις Κυκλάδες. Οχυρωμένα είναι και τα μοναστήρια, που ιδρύονται σε όλα τα νησιά. Μοιάζουν με τους πύργους της Ελληνιστικής Εποχής.

Τον 11ο αιώνα το Βυζάντιο αποφασίζει να ενισχύσει την άμυνα των νησιών εκτιμώντας τη στρατηγική θέση τους. Η οικονομική ζωή βελτιώνεται και αρχίζουν εμπορικές συναλλαγές με την Κρήτη.

Η οθωμανική κυριαρχία στις Κυκλάδες

Μετά τον θάνατο του Ιωσήφ Νάζη, όταν οι Κυκλάδες περνούν στη δικαιοδοσία του καπουντάν πασά, του αρχιναύαρχου του τουρκικού στόλου, αντιπρόσωποι από τη Νάξο, την Πάρο, τη Σαντορίνη, τη Μήλο και τη Σύρο πηγαίνουν το 1579 στην Κωνσταντινούπολη για να ζητήσουν από τον σουλτάνο προνόμια ανάλογα με αυτά που έχουν δοθεί στη Χίο το 1567 και το 1578. Ο σουλτάνος Μουράτ Γ΄ χορηγεί στους νησιώτες «προνομιακό ορισμό», που αποτελεί την αφετηρία για το νέο διοικητικό και οικονομικό καθεστώς στα νησιά την εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας.Τα προνόμια, που ανανεώνονται το 1580, το 1629 και το 1646, είναι από τους βασικούς λόγους για την οικονομική ανάπτυξη, αν και όχι πάντα γρήγορη, που παρουσιάζουν τα νησιά, έστω κι αν ορισμένες εποχές συνδέονται με τους ευνοϊκούς όρους για τη ναυτιλία και το εμπόριο, που προβλέπουν διεθνείς συμβάσεις τον 17ο και τον 18ο αιώνα.

Τα προνόμια δημιουργούν τις προϋποθέσεις για να οργανωθεί στην αρχή υποτυπώδης αυτοδιοίκηση, η οποία, όμως, εξελίσσεται και στο τέλος της οθωμανικής κυριαρχίας τα νησιά ζουν πλέον σε καθεστώς ημιαυτονομίας. Οι νησιώτες έχουν απόλυτη ελευθερία στη λατρεία, μειώνονται ή καταργούνται σταδιακά ορισμένοι φόροι, αν και δεν λείπουν οι αυθαιρεσίες τοπικών αξιωματούχων, αναγνωρίζεται ανάμεσα στους χριστιανούς η διαιτησία και απαγορεύονται το παιδομάζωμα και η εγκατάσταση γενίτσαρων στα νησιά, ενώ πολύ λίγοι Τούρκοι υπάλληλοι - κυρίως ο μπέης και ο καδής - είναι οι εκπρόσωποι της οθωμανικής εξουσίας. Όλα αυτά επιδρούν θετικά στη δημογραφική εξέλιξη, στους θεσμούς της αυτοδιοίκησης και, βέβαια, στην οικονομική ανάπτυξη.

Σημαντικό ρόλο παίζει ο θεσμός του δραγομάνου του στόλου, που καθιερώνεται στις αρχές του 18ου αιώνα. Ο δραγομάνος του στόλου είναι άμεσος βοηθός, αλλά και αντικαταστάτης του καπουντάν πασά, αρχιναύαρχου του τουρκικού στόλου. Έξι από τους εικοσιτέσσερις που ανέρχονται στο αξίωμα κατάγονται από την Πάρο. Είναι συγκυβερνήτες των νησιών και το ενεργό ενδιαφέρον τους για τα ζητήματά τους οδηγεί σε ένα ιδιόμορφο διοικητικό σύστημα στις Κυκλάδες και τα άλλα νησιά της δικαιοδοσίας τους - τις Σποράδες, τα νησιά του Σαρωνικού και του Αργολικού Κόλπου, τα Ψαρά και την Πάτμο, την Κάσο και την Αστυπάλαια από τα Δωδεκάνησα. Στην αρμοδιότητα του δραγομάνου του στόλου ανήκουν φορολογικά θέματα, οι διορισμοί ή η επικύρωση της εκλογής των προκρίτων στα νησιά, η κωδικοποίηση νομικών εθίμων και η απονομή της δικαιοσύνης και τα θέματα της παιδείας και της εκκλησίας.

Οι δραγομάνοι του στόλου ενισχύουν ιδιαίτερα την παιδεία, κυρίως μετά τα μέσα του 18ου αιώνα. Φημισμένη είναι η σχολή της Σίφνου, το «Παιδευτήριον του Αρχιπελάγους». Ελληνικά σχολεία λειτουργούν στη Νάξο, την Άνδρο, τη Σαντορίνη, τη Μύκονο, την Κέα, τη Μήλο, την Τήνο, την Φολέγανδρο, την Αντίπαρο και άλλα νησιά. Τις δαπάνες καλύπτουν οι κοινότητες, η εκκλησία και οι δραγομάνοι του στόλου. Σχολεία ιδρύονται και από μοναχικά τάγματα των καθολικών.

Γενικά αυτή την εποχή η κατάσταση στις Κυκλάδες είναι καλύτερη από την ηπειρωτική Ελλάδα. Κάθε νησί αποτελεί αυτόνομη κοινότητα με άρχοντες τους προκρίτους. Από την άλλη πλευρά τα νησιά βρίσκονται πάλι στο έλεος των πειρατών, ιδιαίτερα όταν η οθωμανική αυτοκρατορία αρχίζει να παρουσιάζει συμπτώματα παρακμής. Περιώνυμοι Γάλλοι πειρατές κάνουν κέντρο τους τη Μήλο και ορμητήρια τους αναρίθμητους κλειστούς όρμους και τα μικρά νησιά. Άλλοι πειρατές έρχονται, λεηλατούν, σκοτώνουν, παίρνουν αιχμαλώτους και φεύγουν για να ξανάρθουν.

Η συνθήκη ανοίγει, επίσης, για τους Κυκλαδίτες το δρόμο προς τη νότια Ρωσία, όπου εγκαταθίστανται έμποροι και τεχνίτες. Κυκλαδικές παροικίες δημιουργούνται από τα μέσα του 18ου αιώνα και στα μικρασιατικά παράλια, κυρίως στη Σμύρνη και την περιοχή της, όπου οι νησιώτες απασχολούνται ως γεωργοί ή ανοίγουν μικρές βιοτεχνίες.

Η μικρή απόσταση διευκολύνει τη μετανάστευση, αλλά σημαντική συμβολή έχει η ανάπτυξη της ναυτιλίας σε ορισμένα νησιά. Στις αρχές του 18ου αιώνα υπάρχουν στη Μύκονο πενήντα σκάφη, που μεταφέρουν αγαθά από το Ανατολικό Αιγαίο στην Πελοπόννησο. Λιγότερα πλοία έχουν η Άνδρος, η Σαντορίνη και άλλα νησιά. Η Νάξος στέλνει κρασί και τυριά στη Σμύρνη και την Αλεξάνδρεια και σμύριδα στην Βενετία και τη Μασσαλία. Και η Σαντορίνη εξάγει σημαντικές ποσότητες από τα φημισμένα κρασιά της σε χώρες της Κεντρικής Ευρώπης.

Οι Κυκλάδες στην Ελληνική Επανάσταση

Λίγο πριν από την εξέγερση για την ανεξαρτησία το 1821 απεσταλμένοι της Φιλικής Εταιρείας πηγαίνουν στις Κυκλάδες και προετοιμάζουν τους νησιώτες, αν και τα νησιά δεν έχουν τις προϋποθέσεις για ένοπλο αγώνα στο χώρο τους.

Με το ξέσπασμα της Επανάστασης το ναυτικό της Μυκόνου παίρνει μέρος στον αγώνα στη θάλασσα και ένοπλα τμήματα από όλα τα νησιά φτάνουν στην Πελοπόννησο, όπου γίνονται οι πρώτες μεγάλες μάχες. Ξεχωρίζει η Μαντώ Μαυρογένους, από τη γνωστή φαναριώτικη οικογένεια, που φεύγει από τη Μύκονο με τους συναγωνιστές της για να ενισχύσει τις επιχειρήσεις στη στεριά.
Τα νησιά θα δοκιμαστούν πολλές φορές από τα πληρώματα των τουρκικών πλοίων, ανάλογα με τα αποτελέσματα των ναυτικών επιχειρήσεων.

Δεν συμμετέχει μόνον η Σύρος, που παραμένει ουδέτερη, επειδή βρίσκεται υπό γαλλική προστασία. Προσφέρει, όμως, τις δικές της μεγάλες υπηρεσίες στον Αγώνα, αφού γίνεται κέντρο υποδοχής προσφύγων και αμάχων από άλλα νησιά.

Μετά την απελευθέρωση οι Κυκλάδες αποτελούν το 1833 έναν από τους δέκα νομούς του νέου ελληνικού κράτους και η πρωτεύουσά τους, η Ερμούπολη της Σύρου, εξελίσσεται σε ένα τα κυριότερα οικονομικά και πνευματικά κέντρα της Ελλάδας. Τον 19ο αιώνα η Σύρος έχει τα σημαντικότερα ναυπηγεία, ενώ αναπτύσσεται και η βιομηχανία, και η Ερμούπολη γίνεται διεθνές εμπορικό και οικονομικό κέντρο.

Στα άλλα νησιά λειτουργούν μικρές βιοτεχνίες, αλλά η Άνδρος και η Σαντορίνη στρέφονται στην εμπορική ναυτιλία με θεαματικά αποτελέσματα.

Ο καιρός τώρα