Μάνη, ο τόπος και η ιστορία

Γη από πέτρα και ήλιο. Λιτή. Άδενδρη. Αλλά απέραντα γοητευτική.
Η Μάνη! Στη νοτιοδυτική άκρη της Πελοποννήσου.

Τοπία χαραγμένα στην πέτρα από τους ανέμους. Σκληρά κι όμως ελκυστικά. Ορεινά τοπία πάνω από πανέμορφους όρμους. Μικροί οικισμοί, ανακηρυγμένοι οι περισσότεροι παραδοσιακοί. Πύργοι μοναδικής λαϊκής αρχιτεκτονικής. Αμέτρητες παλιές βυζαντινές εκκλησίες. Σπήλαια θαύματα της φύσης, καταφύγια της νεολοθικής εποχής. Φραγκοσυκιές στο άνυδρο έδαφος και μικρά λιόδεντρα, που δίνουν περίφημο λάδι. Και άνθρωποι σκληροτράχηλοι και ολιγαρκείς, με βαθειές ρίζες σε ήθη και έθιμα, φιλότιμοι και φιλόξενοι.

Η Μάνη!Ιστορική και παραδοσιακή! Επιβλητική και αγέρωχη! Ποτέ κατακτημένη!
Μοναδική σε κάθε βήμα του επισκέπτη!

Στην βορειοανατολική γωνιά της το Γύθειο. Γοητευτική θαλασσινή πολιτεία με μακραίωνη ιστορία, λιμάνι και κέντρο μιας περιοχής με απέραντες παραλίες και ανεπτυγμένη τουριστική υποδομή.

Η ιστορική περιοχή της Μάνης βρίσκεται στη Νοτιοδυτική Πελοπόννησο. Απλώνεται στο βουνό Ταΰγετος και στην χερσόνησο ανάμεσα στον Μεσσηνιακό κόλπο δυτικά και τον Λακωνικό κόλπο ανατολικά. Ένα τμήμα ανήκει στη Λακωνία και ένα τμήμα στη Μεσσηνία. Το βόρειο όριο είναι η νοητή γραμμή από τον οικισμό Καρδαμύλη στην ακτή του Μεσσηνιακού κόλπου μέχρι την κορυφογραμμή του Ταΰγετου. Νότιο όριο είναι το ακρωτήριο Ταίναρο, το νοτιότερο σημείο της ηπειρωτικής Ελλάδας και της Βαλκανικής χερσονήσου.
Το βόρειο τμήμα, που ανήκει στη Μεσσηνία, περιλαμβάνει ένα μέρος από τον Ταΰγετο και την παραλιακή ζώνη από την Καρδαμύλη μέχρι λίγο πιο κάτω από τον οικισμό Άγιος Νίκων ή Πολιάνα και λέγεται Έξω Μάνη ή Μεσσηνιακή Μάνη.
Το νότιο τμήμα, που ανήκει στη Λακωνία, ονομάζεται Μέσα Μάνη ή Λακωνική Μάνη. Το δυτικό μέρος προς τον Μεσσηνιακό κόλπο λέγεται Αποσκιαδερή Μάνη και το ανατολικό προς τον Λακωνικό κόλπο Προσηλιακή Μάνη.

Η χερσόνησος της Μάνης διασχίζεται από το βουνό Σαγγιάς ή Κάτω Ταΰγετος. Λέγεται και Βουνό της Μάνης. Ο Σαγγιάς αποτελεί συνέχεια του Ταΰγετου. Αρχίζει μετά τον αυχένα που σχηματίζεται ανάμεσα στο Γύθειο και την Αρεόπολη και φτάνει μέχρι τη νότια άκρη χωρίζοντας την χερσόνησο σε ανατολική και δυτική.
Το μήκος της οροσειράς είναι 30 χλμ και η υψηλότερη κορυφή φτάνει στα 1.218 μ. Το έδαφος είναι τραχύ, άγονο και άδενδρο. Στα υψηλότερα σημεία δεν υπάρχει βλάστηση. Πιο κάτω υπάρχει χαμηλή βλάστηση.
Στην ανατολική ακτή, νότια από το Γύθειο, οι πλαγιές πέφτουν απότομα στον Λακωνικό κόλπο, όπου σχηματίζονται μερικοί όρμοι, κυρίως βόρεια και νότια.

Στη δυτική ακτή, νότια από την Αρεόπολη, σχηματίζεται το ίσιωμα, μια χαμηλή εξέδρα με ασβεστολιθική σύνθεση, που αποχετεύει το νερό στον Μεσσηνιακό κόλπο κυρίως υπογείως διά μέσου καρστικών σχηματισμών. Έτσι η γη καταλήγει ξερή και άγονη απότομα στη θάλασσα. Διαβρωμένη με αυτόν τον τρόπο η δυτική ακτή σχηματίζει όρμους και είναι γεμάτη σπήλαια. Ανάμεσά τους τα περίφημα σπήλαια του Διρού – η Βλυχάδα, το Καταφύγι και η Αλεπότρυπα.

Εκτός από την ιστορία και τις παραδόσεις, η Μάνη προσελκύει τον επισκέπτη με το ιδιόμορφο περιβάλλον και τη λαϊκή αρχιτεκτονική της. Μοναδική λαϊκή αρχιτεκτονική, που αποτυπώνεται στα χωριά, τους πύργους και τις εκκλησίες.
Πολλά χωριά έχουν ανακηρυχθεί διατηρητέροι παραδοσιακοί οικισμοί. Παραθαλάσσιοι οικισμοί και μικρά λιμάνια στο βάθος γραφικών όρμων ή σχεδόν ερημωμένα χωριά στα ορεινά του εσωτερικού. Διατηρητέα ιστορικά μνημεία έχουν ανακηρυχθεί πολλοί πύργοι και πολλές εκκλησίες.
Οι πύργοι και τα πυργόσπιτα αποτελούν χαρακτηριστικό γνώρισμα της Μάνης, απόρροια της ιστορικής και κοινωνικής εξέλιξης της περιοχής. Είναι περίπου οκτακόσιοι και βρίσκονται παντού. Σε ορισμένους οικισμούς υπάρχουν πολλοί. Κυρίως στην Κοίτα, τη Νόμια και την Βάθεια.

Άλλοι πύργοι αποτελούν ενιαίο σύνολο με την κατοικία και άλλοι είναι το οχυρωμένο μέρος της. Είναι χτισμένοι από πέτρα. Μέχρι τον 18ο αιώνα μάλιστα χτίζονταν με ξερολιθιές χωρίς κονίαμα. Έχουν διαστάσεις στην κάτοψη 4Χ4 μ, τέσσερις ή πέντε ορόφους και ύψος μέχρι 20 μ. Στις πλευρές υπάρχουν μικρά ανοίγματα. Είναι οι πολεμίστρες.
Μετά την επανάσταση του 1821 άρχισαν να κατασκευάζονται μεγαλύτεροι πύργοι με περισσότερα ανοίγματα. Η κατασκευή τους συνεχίστηκε μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα.
Οι περισσότερες εκκλησίες είναι μικρές. Βρίσκονται κι αυτές παντού. Υπάρχουν πολλές παλαιοχριστιανικές εκκλησίες από τον 5ο – 6ο αιώνα και πολυάριθμα μονοκάμαρα εκκλησάκια από τον 11ο αιώνα και μετά. Είναι χτισμένα από μεγάλες πέτρες χωρίς λάσπη. Πολλά μοιάζουν με κατασκευές της προϊστορικής εποχής.

Έδαφος σκληρό και άνυδρο, πέτρα και βράχοι, γυμνά τοπία, ψηλές ακτές. Τόπος δύσκολος να κατοικηθεί και ακόμη πιο δύσκολος να κατακτηθεί. Οι άνθρωποι που τον κατοίκησαν ήταν κι αυτοί σκληροτράχηλοι. Η χερσόνησος δεν κατακτήθηκε ποτέ. Η Μάνη έμεινε για αιώνες μακριά από τις ξένες επιρροές, κοινωνία κλειστή, με τα δικά της ήθη και έθιμα και τον δικό της πολιτισμό. Το νιώθεις διαβαίνοντας τον τόπο, ειδικά την χερσόνησο.

Ίχνη ανθρώπινης παρουσίας υπάρχουν από την Παλαιολιθική εποχή. Βρέθηκαν στην Αλεπότρυπα, ένα από τα σπήλαια του Διρού, και σε μερικά άλλα παραλιακά σπήλαια. Στην Αλεπότρυπα η αρχαιολογική έρευνα έφερε επίσης στο φως σημαντικά ευρήματα από τη Νεολιθική εποχή (4500 – 2700 πΧ).

Εικόνα: www.archaiologia.gr

Σε διάφορα σημεία εντοπίστηκαν οικισμοί από τη Μυκηναϊκή εποχή. Ο Όμηρος αναφέρει πόλεις της περιοχής, όπως η Μέσση και το Οίτυλον. Μετά την επικράτηση των Δωριέων η Μάνη ακολούθησε την πορεία της Σπάρτης. Τη Ρωμαϊκή εποχή η εξέλιξη της περιοχής συνδέθηκε με την αυτονομία και την ανάπτυξη των παραλιακών πόλεων της Λακωνίας, που ίδρυσαν το Κοινόν των Ελευθερολακώνων.
Κατά τους πρώτους αιώνες της Βυζαντινής εποχής ενισχύθηκε η άμυνα. Τον 9ο αιώνα ένα τμήμα στο νότο αποτελούσε χωριστή διοίκηση με κέντρο το κάστρο της Μαΐνης. Αρχικά το όνομα αφορούσε περιορισμένη έκταση. Η πρώτη αναφορά του έγινε από τον αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ΄ τον Σοφό (886 – 912) για την έδρα του επισκόπου της Μαΐνης. Με την αναδιοργάνωση των βυζαντινών επαρχιών όλη η χερσόνησος πέρασε στο Θέμα της Πελοποννήσου με το όνομα Μαΐνη ή Μάνη.
Κατά την πιθανότερη εκδοχή το όνομα προέρχεται από το επίθετο «μανός» που σημαίνει «αραιός». «Μανή χώρα», δηλαδή «αραιή γη». Προφανώς παρέπεμπε στο ξερό και άδενδρο περιβάλλον. Το όνομα Μάνη αναφέρεται, πάντως, από την εποχή της τουρκοκρατίας.
Κατά την φραγκοκρατία η περιοχή πέρασε το 1249 για λίγα χρόνια στους Φράγκους και έγινε μία από τις δώδεκα βαρονίες του Πριγκιπάτου του Μοριά. Οι Φράγκοι έχτισαν τα κάστρα του Πασσαβά, της Γιστέρνας (Μποφόρ) και της Μεγάλης Μαΐνης. Το 1262 ο Γουλιέλμος Βιλλαρδουίνος μετά την ήττα του στην Πελαγονία παρέδωσε τη Μεγάλη Μαΐνη μαζί με τον Μυστρά και τη Μονεμβασιά στον Μιχαήλ Παλαιολόγο. Τους επόμενους δύο αιώνες η Μάνη ανήκε στο Δεσποτάτο του Μορέως χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έπαψε να είναι ατίθαση. Το 1415 οι Παλαιολόγοι έστειλαν στρατό να γκρεμίσει τις μεσαιωνικές οχυρώσεις της.

Το 1460 οι Τούρκοι ολοκλήρωσαν την κατάκτηση της Πελοποννήσου κυριεύοντας τον Μυστρά. Πολλές οικογένειες της καστροπολιτείας κατέφυγαν στη Μάνη. Οι Μανιάτες όμως αντιστάθηκαν αποτελεσματικά. Η Μάνη δεν υποτάχτηκε. Εξεγέρθηκε συχνά και απέκτησε ειδικά προνόμια – εσωτερική αυτονομία με άδεια οπλοφορίας και σε αντιστάθμισμα καταβολή ετήσιου φόρου.
Όταν το 1669 οι Τούρκοι πήραν την Κρήτη από τους Βενετούς, πολλές κρητικές οικογένειες ήρθαν στη Μάνη και ίδρυσαν δικούς τους οικισμούς. Η Μάνη άρχισε να δέχεται φυγάδες και από άλλες περιοχές. Την ίδια εποχή οι Τούρκοι με 6.000 άνδρες επισκεύασαν τα κάστρα της Κελεφάς και του Οιτύλου. Στα τέλη του 17ου αιώνα η Μάνη είχε εκατό χωριά και 40.000 κατοίκους, αριθμός μεγάλος για την άγονη και βραχώδη περιοχή. Από το 1673 ώς το 1676 αρκετοί κάτοικοι έφυγαν στην Ιταλία – στο Λιβόρνο, τον Τάραντα, τη Νεάπολη και την Κορσική.
Η αύξηση του πληθυσμού δημιούργησε την ανάγκη για ζωτικό χώρο και έφερε συγκρούσεις. Η πολεμική ετοιμότητα έγινε τρόπος ζωής και οι ένοπλες ομάδες με συγγένεια αίματος, ζώντας σε οχυρωμένες εγκαταστάσεις γύρω από την πατρογονική εστία επικράτησαν ως ένα ιδιόρρυθμο σύστημα κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης. Παράλληλα λόγω της στρατηγικής θέσης η χερσόνησος ήταν στο επίκεντρο των διεθνών συμφερόντων της εποχής. Οι δυνάμεις της δύσης αναζητούσαν μισθοφόρους στους εμπειροπόλεμους Μανιάτες και άνθισε η πειρατία.
Μετά τα Ορλωφικά του 1770 οι Τούρκοι παραχώρησαν το 1776 ημιαυτονομία στην περιοχή διορίζοντας μανιάτ-μπέη από τους ισχυρούς καπετάνιους της. Οκτώ μπέηδες κυβέρνησαν τη Μάνη μέχρι το 1821.
Μεγάλη ήταν η ακμή υπό τον Τζαννέτμπεη Γρηγοράκη, που κυβέρνησε από το 1782 ώς το 1797. Εξοντώθηκε η τουρκική φρουρά του Πασσαβά, επεκτάθηκε η βορειοανατολική Μάνη, κατασκευάστηκαν οχυρώσεις, αναγεννήθηκε το Γύθειο, αναπτύχθηκε το εμπόριο και άρχισε η προετοιμασία για τον απελευθερωτικό αγώνα της Ελλάδας. Στις ηγετικές θέσεις του Αγώνα ήταν ο τελευταίος από το 1815 μπέης της Μάνης, ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, που κήρυξε την επανάσταση στην Αρεόπολη στις 17 Μαρτίου 1821.

Παλληκάρια και ετοιμοπόλεμοι οι Μανιάτες προσέφεραν τα μέγιστα στον Αγώνα, αλλά μετά την ανεξαρτησία δύσκολα αφομοιώθηκαν στο νέο ελληνικό κράτος. Στα χρόνια του Όθωνα αντιστάθηκαν στους Βαυαρούς. Μετά το 1870 παρά τις κατά καιρούς ταραχές επικράτησε σταδιακά η ειρήνη. Η τοπική αυτονομία μειώθηκε, η οικονομική ζωή άλλαξε και η μετανάστευση άρχισε να ερημώνει τον τόπο. Όπου κι αν πήγαν όμως εκείνοι που έφυγαν κράτησαν τις συνήθειες και τις παραδόσεις, όπως κι αυτοί που έμειναν.

Άλμπουμ Φωτογραφιών

Αλεπότρυπα

Αλεπότρυπα

Πυργόσπιτα της Μάνης

Πυργόσπιτα

Ταϋγετος

Ταϋγετος

Παλαιοχριστιανικές εκκλησίες

Παλαιοχριστιανικές εκκλησίες

Ο καιρός τώρα