Το τελευταίο λίκνο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας

Μυστράς

Μυστράς, η Βυζαντινή καστροπολιτεία

Μεγαλόπρεπη, αλλά ακίνητη στον χρόνο, η σιωπηλή πολιτεία απλώνεται στην πλαγιά του παράξενου υψώματος με το επιβλητικό κάστρο στην κορυφή του.
Ο Μυστράς! Η Βυζαντινή καστροπολιτεία! Το τελευταίο λίκνο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας!
Ένα απέραντο υπαίθριο μουσείο στην καρδιά της Λακωνίας, σε μικρή απόσταση από την πρωτεύουσα Σπάρτη.

Ο χρόνος έχει σταματήσει σ’ αυτό το ύψωμα, αλλά ο Μυστράς εξακολουθεί να ζει στην ιστορική μνήμη. Με τα παλάτια και τις εκκλησίες του, με τα αρχοντικά και τα σπίτια του, με τις πύλες και τις οχυρώσεις του, με τους δρόμους και τις κρήνες του.
Οι πολύχρονες εργασίες αναστήλωσης και συντήρησης διατηρούν στο πέρασμα του χρόνου αυτόν τον ιστορικό θησαυρό, που προκαλεί τον θαυμασμό σε χιλιάδες επισκέπτες και προσφέρει πολύτιμες γνώσεις για την εξέλιξη, τον πολιτισμό και την τέχνη κατά τους δύο τελευταίους αιώνες του Βυζαντίου. Ο Μυστράς είναι στον κατάλογο της ΟΥΝΕΣΚΟ με τα μνημεία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ελάτε να περπατήσουμε σ’ αυτήν τη θαυμαστή σιωπηλή πολιτεία και να γνωρίσουμε τα μνημεία και την ιστορία της.

 

Άφιξη

Ο Μυστράς βρίσκεται μόλις πέντε χιλιόμετρα δυτικά από τη Σπάρτη, πρωτεύουσα της Λακωνίας. Ο αρχαιολογικός χώρος απλώνεται στις πλαγιές ενός υψώματος με την κορυφή του στα 633 μ, στους ανατολικούς πρόποδες του Ταΰγετου.
Μπροστά από τον Μυστρά είναι ο Νέος Μυστράς, γραφικός οικισμός με παραδοσιακή ατμόσφαιρα και ταβέρνες.

Ο Μυστράς αποτελεί δημοφιλή προορισμό μονοήμερων εκδρομών. Η Σπάρτη απέχει από την Αθήνα 225 χλμ. Μπορούμε να έρθουμε από οπουδήποτε κάνουμε διακοπές στη Λακωνία. Το Γύθειο απέχει από τη Σπάρτη 46 χλμ και η Μονεμβασιά 92 χλμ.

Στη Σπάρτη υπάρχουν ξενοδοχεία, έτσι μπορούμε να έχουμε άνεση χρόνου για την περιήγησή μας στην καστροπολιτεία.

Η ιστορία του Μυστρά άρχισε στα μέσα του 13ου αιώνα, την εποχή που οι Φράγκοι είχαν κυριαρχήσει στην Πελοπόννησο. Το 1249 ο πρίγκιπας της Αχαΐας Γουλιέλμος Βιλλαρδουίνος Β΄ έχτισε ένα απόρθητο κάστρο στην κορυφή του υψώματος με το όνομα Μυστράς ή Μυζηθράς. Δέκα χρόνια αργότερα ηττήθηκε και αιχμαλωτίστηκε από τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο. Σε αντάλλαγμα για την ελευθερία του παραχώρησε στους Βυζαντινούς τα κάστρα του Μυστρά, της Μονεμβασιάς και τη Μαΐνης.

Το 1262 το κάστρο του Μυστρά έγινε έδρα Βυζαντινού στρατηγού. Νιώθοντας μεγαλύτερη ασφάλεια, οι κάτοικοι της γειτονικής Λακεδαιμονίας, όπως λεγόταν τότε η Σπάρτη, άρχισαν να χτίζουν τα σπίτια τους στην πλαγιά κοντά στο κάστρο. Έτσι δημιουργήθηκε ένας συνοικισμός. Ονομάστηκε Χώρα και προστατεύθηκε με τείχος. Άλλα σπίτια χτίστηκαν απέξω και μια νέα συνοικία δημιουργήθηκε. Προστατεύθηκε κι αυτή με τείχος και ονομάστηκε Κάτω Χώρα.

Από το 1308 οι Βυζαντινοί στρατηγοί ήταν μόνιμοι διοικητές. Την ίδια εποχή η έδρα της Μητρόπολης μεταφέρθηκε από τη Λακεδαιμονία στον Μυστρά. Το 1348 ιδρύθηκε το Δεσποτάτο του Μορέως και ο Μυστράς έγινε η πρωτεύουσα της Πελοποννήσου με ισόβιο άρχοντα, τον Δεσπότη.
Πρώτος δεσπότης ήταν ο Μανουήλ, δευτερότοκος γιος του αυτοκράτορα Ιωάννη Καντακουζηνού. Δεύτερος ο Ματθαίος το 1380. Μετά ήρθε η σειρά των Παλαιολόγων. Δεσπότης έγινε ο Θεόδωρος Α΄, γιος του αυτοκράτορα Ιωάννη Παλαιολόγου. Τον διαδέχθηκε το 1407 ο Θεόδωρος Β΄ και το 1443 ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος.
Την εποχή των Παλαιολόγων ο Μυστράς έφτασε στη μεγαλύτερη ακμή. Γνώρισε μέρες δόξας έχοντας υπό την εξουσία του όλη την Πελοπόννησο και έγινε κέντρο της πολιτικής και πνευματικής ζωής της αυτοκρατορίας. Τα γράμματα και οι τέχνες άνθησαν. Το 1410 ήρθε ο φιλόσοφος Γεώργιος Πλήθων Γεμιστός ως δικαστής και σύμβουλος των δεσποτών και ίδρυσε την περίφημη φιλοσοφική σχολή του.
Στις 6 Ιανουαρίου 1449, στον Άγιο Δημήτριο, τη Μητρόπολη του Μυστρά, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος στέφθηκε αυτοκράτορας του Βυζαντίου και έφυγε για την Κωνσταντινούπολη, για τον θάνατο και τη δόξα στην άλωση της πόλης από τους Τούρκους το 1453.

Ο Μυστράς ήταν η τελευταία ελεύθερη εστία της αυτοκρατορίας μέχρι το 1468, όταν ο δεσπότης Δημήτριος, διάδοχος του Κωνσταντίνου, παρέδωσε χωρίς μάχη το κάστρο στον Μωάμεθ Β΄. Ο Μυστράς έγινε έδρα του Τούρκου διοικητή και παρέμεινε ακμαίος. Παρήγε μετάξι και είχε μεγάλη εμπορική δραστηριότητα. Το 1687 κυριεύθηκε από τους Βενετούς, αλλά το 1715 οι Τούρκοι επανήλθαν.
Ο Μυστράς έφτασε να έχει 42.000 κατοίκους. Μετά την ελληνική εξέγερση το 1770, την εποχή του ρωσοτουρκικού πολέμου (1768 – 1774), έμειναν 8.000 κάτοικοι. Ο Μυστράς συμμετείχε από την αρχή στην Ελληνική Επανάσταση του 1821. Το 1825 οι Αιγύπτιοι του Ιμπραήμ έκαψαν την Κάτω Χώρα και οι κάτοικοι άρχισαν να φεύγουν. Άλλοι εγκαταστάθηκαν χαμηλότερα στον οικισμό του Νέου Μυστρά. Κι άλλοι επέστρεψαν στις όχθες του Ευρώτα για να δημιουργήσουν τη νέα Σπάρτη, όπου μετά το 1830 μεταφέρθηκαν οι αρχές. Στην βυζαντινή πολιτεία η εγκατάλειψη έδωσε τη θέση της στην φθορά του χρόνου.

Τα Τείχη και οι Πύλες

Ο Μυστράς είναι ολόκληρος ένα υπαίθριο μουσείο, απτή μαρτυρία μιας λαμπρής εποχής ισχύος και πολιτισμού, πηγή γνώσης για τη ζωή και τον πολιτισμό την τελευταία περίοδο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Τα χρόνια που η αυτοκρατορία έπεφτε σε παρακμή ο Μυστράς ήταν το πιο ανθηρό κέντρο της.

Η περιήγηση στη σιωπηλή πολιτεία είναι ένας γοητευτικός περίπατος στο παρελθόν και μια γνωριμία με την αρχιτεκτονική και την τέχνη εκείνων των χρόνων, ιδιαίτερα τη ζωγραφική, όπως εκφράζεται στις θαυμάσιες τοιχογραφίες των εκκλησιών που έχουν διασωθεί, αναστηλωθεί και συντηρηθεί.

Από τη Σπάρτη φτάνουμε στον οικισμό Νέος Μυστράς. Στην πλατεία του οικισμού, αντικρύζοντας στην πλαγιά του λόφου τις πρώτες εικόνες από την καστροπολιτεία, στεκόμαστε μπροστά στο άγαλμα του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, δεσπότη του Μυστρά και τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου.
Ο δρόμος σταματάει κοντά στην πύλη του εξωτερικού τείχους, οχυρωμένη με πύργο. Είναι η είσοδος στην Βυζαντινή πολιτεία.

Το εξωτερικό τείχος χτίστηκε τελευταίο για να προστατεύει την Κάτω Χώρα. Ψηλότερα είναι το εσωτερικό τείχος, που χτίστηκε για να προστατεύει την Άνω Χώρα με τους πρώτους κατοίκους κάτω από το κάστρο. Και οι δύο οχυρώσεις συμπληρώνονται με τετράγωνους πύργους.

Ο Μυστράς είχε τρεις εισόδους. Η κύρια είσοδος ήταν αυτή στο εξωτερικό τείχος, Ψηλά στην βορεινή πλευρά του εσωτερικού τείχους ήταν η Πύλη του Ναυπλίου, με σιδερένια πόρτα που ανεβοκατέβαινε και οχυρωμένη με τετράγωνους και στρογγυλούς πύργους. Η τρίτη είσοδος ήταν η Πάνω Πύλη ή Πύλη του Κάστρου.
Η Κάτω Χώρα και η Άνω Χώρα επικοινωνούσαν από την Πύλη της Μονεμβασιάς ή Σιδερόπορτα στο εσωτερικό τείχος.

Ανηφορίζοντας στα ελικοειδή δρομάκια του Μυστρά με τα ερείπια από τα αρχοντικά και τα σπίτια νομίζεις ότι ένας κόσμος που έφυγε περιμένει πίσω από κάθε γωνιά της σιωπηλής πολιτείας.

Στο εσωτερικό τείχος η Πύλη της Μονεμβασιάς οδηγεί στην Πάνω Χώρα. Μια πλατεία απλώνεται μπροστά από ένα συγκρότημα κτιρίων. Είναι τα Παλάτια των δεσποτών του Μορέως. Η πλατεία της Άνω Χώρας ήταν ο χώρος των επίσημων εκδηλώσεων τον καιρό της δόξας και το παζάρι κατά τα οθωμανικά χρόνια, εποχή της ακμαίας εμπορικής ζωής του Μυστρά.

Τα Παλάτια, χτισμένα σε βραχώδη βάση, συνθέτουν ένα εντυπωσιακό συγκρότημα που δεσπόζει σε όλο τον Μυστρά. Χτίστηκαν σε διαφορετικές εποχές και έχουν αναστηλωθεί.
Το πρώτο κτίριο είναι το ανάκτορο των Καντακουζηνών, της πρώτης δυναστείας που κυβέρνησε τον Μυστρά. Ίσως είναι δημιούργημα των Φράγκων. Στην ίδια περίοδο ανήκει και το δεύτερο κτίριο.
Το τρίτο κτίριο είναι τετραώροφο και χτίστηκε μεταξύ 1350 – 1400. Την ίδια εποχή χτίστηκε το τέταρτο, διώροφο, όπου κατοικούσε ο δεσπότης.

Το πέμπτο κτίριο, χτισμένο μετά το 1400, είναι το Παλάτι των Παλαιολόγων, της δεύτερης δυναστείας του Μυστρά. Έχει μήκος 38 μ και πλάτος 12 μ. Ο πρώτος όροφος προοριζόταν για τις υπηρεσίες του Δεσποτάτου. Ο δεύτερος ήταν η αίθουσα του θρόνου.

Ψηλά στην κορυφή του βράχου είναι το Κάστρο, χτισμένο το 1249 από τον Φράγκο Γουλιέλμο Βιλλαρδουίνο Β΄. Στα χρόνια που ακολούθησαν έγιναν πολλές επισκευές και προσθήκες.
Έχει δύο περιβόλους και μία πύλη σε κάθε περίβολο. Στον εξωτερικό περίβολο διακρίνονται ένας ισχυρός κυκλικός πύργος, μια δεξαμενή και κατάλοιπα από κτίσματα της τουρκοκρατίας. Στον εσωτερικό περίβολο σώζονται η κατοικία του διοικητή ερειπωμένη, μια δεξαμενή, ένα στρογγυλός πύργος και ένα παρεκκλήσι, ίσως το παλιότερο κτίσμα του Μυστρά.

Η ιστορία, αλλά και η καθημερινότητα του Μυστρά στο πέρασμα των αιώνων αναδύονται επίσης από τα αρχοντικά και τα σπίτια. Παλαιότερα και νεώτερα, έχουν τα περισσότερα διατηρήσει την αρχική μορφή τους αποτελώντας πηγή γνώσης για την αρχιτεκτονική και τον τρόπο της κατασκευής, αλλά και τις συνήθειες της ζωής.
Σημαντικότερα, τα οποία μάλιστα σώζονται σε καλύτερη κατάσταση, είναι το αρχοντικό του Λάσκαρη κοντά στη Μαρμάρα και το αρχοντικό του Φραγκόπουλου ανάμεσα στις εκκλησίες Περίβλεπτος και Παντάνασσα. Επίσης το Παλατάκι, όπως λέγεται το αρχοντικό κοντά στην εκκλησία Άγιος Νικόλαος στην Πάνω Χώρα. Οι διάφορες φάσεις της κατασκευής του χρονολογούνται από τον 13ο ώς τις αρχές του 15ου αιώνα.

Μυστράς, η Βυζαντινή καστροπολιτεία

Περισσότερες από εικοσιπέντε είναι οι εκκλησίες που προσθέτουν την αρχιτεκτονική και ιστορική τους σημασία στην ιδιαίτερη φυσιογνωμία του Μυστρά. Άλλες με περισσότερα και άλλες με λιγότερα σημάδια από το πέρασμα του χρόνου. Ορισμένες είναι γνωστές μόνο από τη θέση τους.

Επτά ξεχωρίζουν. Είναι μεγαλύτερες και καλύτερα διατηρημένες με χαρακτηριστική αρχιτεκτονική και θαυμάσιες τοιχογραφίες.

Ο Άγιος Δημήτριος βρίσκεται στην βορεινή πλευρά, κοντά στην οχυρωμένη πύλη-είσοδο στην καστροπολιτεία. Είναι η Μητρόπολη του Μυστρά. Ιδρύθηκε λίγο μετά την παραχώρηση του κάστρου από τους Φράγκους στους Βυζαντινούς. Τον 15ο αιώνα έγιναν σημαντικές μετατροπές με αποτέλεσμα να αποτελεί σύνθεση τρίκλιτης βασιλικής κάτω και σταυροειδούς ναού με πέντε τρούλους επάνω.
Οι εργασίες καθαρισμού και συντήρησης ανέδειξαν τις τοιχογραφίες που δείχνουν την καλλιτεχνική άνθηση στον Μυστρά ώς τις αρχές του 14ου αιώνα με εξαίρεση τον τρούλο που πιθανώς ανήκει στο πρώτο μισό του 15ου αιώνα. Υπολογίζεται ότι δέκα ζωγράφοι εργάστηκαν για τη διακόσμηση.
Μια μαρμάρινη πλάκα με το οικόσημο των Παλαιολόγων, τον δικέφαλο αετό, θυμίζει τη στέψη του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου που έγινε εδώ το 1449.

Στον Άγιο Δημήτριο στεγάζεται το Βυζαντινό Μουσείο του Μυστρά. Μεταξύ άλλων εκτίθενται εικονογραφίες, εικόνες, επιγραφές και γλυπτά από τον αρχαιολογικό χώρο της πολιτείας.

Κοντά στη Μητρόπολη, προς την βορεινή πλευρά, στον χώρο του νεκροταφείου, είναι η Ευαγγελίστρια, μικρή εκκλησία με εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αρχιτεκτονική και σημαντικό γλυπτό διάκοσμο. Πιθανότατα κατασκευάστηκε στο τέλος του 14ου αιώνα.

Η Παντάνασσα βρίσκεται στην ανατολική πλευρά του υψώματος, στο εσωτερικό τείχος κοντά στην Πύλη της Μονεμβασιάς. Είναι η νεώτερη εκκλησία του Μυστρά και έχει την πιο σύνθετη μορφή. Χτίστηκε το 1428 και στην αρχιτεκτονική και τη διακόσμηση εκτός από τα στοιχεία του Μυστρά και της Κωνσταντινούπολης διακρίνονται επιρροές από τη δυτική τέχνη.
Έχει πέντε τρούλους και το ισόγειο του τετραώροφου πύργου του κωδωνοστασίου είναι παρεκκλήσι. Η βόρεια από τις στοές της έχει τρούλο. Είναι η μόνη που σώζεται ακέραια στον Μυστρά.

Στο εσωτερικό ο ζωγραφικός διάκοσμος στις κάτω επιφάνειες ανήκει στο τέλος του 17ου και στις αρχές του 18ου αιώνα. Οι αρχικές τοιχογραφίες διατηρούνται στις επάνω επιφάνειες και θεωρούνται το τελευταίο αντιπροσωπευτικό έργο της βυζαντινής τέχνης.

Η Αγία Σοφία βρίσκεται κοντά στα Παλάτια των Δεσποτών. Ήταν το καθολικό της Μονής Ζωοδότου και χτίστηκε το 1350 από τον πρώτο δεσπότη του Μυστρά Μανουήλ Καντακουζηνό. Είναι δικιόνιος σταυροειδής με τρούλο. Έχει νάρθηκα, στοά, παρεκκλήσια και τριώροφο κωδωνοστάσιο. Με τις εργασίες αναστήλωσης ξαναπήρε σε σημαντικό βαθμό την αρχική της μορφή. Οι τοιχογραφίες ανήκουν στη δεύτερη περίοδο της τέχνης του Μυστρά μετά το 1350.

Το πλουσιότερο μοναστήρι του Μυστρά, με πολλά προνόμια, ήταν η Μονή Βροντοχίου στην βόρεια πλευρά της εξωτερικής οχύρωσης. Είχε δικό του τείχος και ήταν κέντρο πνευματικής ζωής με μεγάλη βιβλιοθήκη. Εδώ θάβονταν οι άρχοντες δεσπότες. Σώζονται δύο εκκλησίες του, οι Άγιοι Θεόδωροι και η Παναγία Οδηγήτρια.

Η εκκλησία των Αγίων Θεοδώρων χτίστηκε το 1290 – 1296 και είναι οκταγωνική όπως το Δαφνί και ο Όσιος Λουκάς, που αποτελούν μνημεία της πολιτιστικής κληρονομιάς της ΟΥΝΕΣΚΟ. Είναι από τις πιο ωραίες εκκλησίες. Έχει διαφορετικά επίπεδα στη στέγη και οι τοιχογραφίες είναι χαρακτηριστικές της πρώτης καλλιτεχνικής περιόδου του Μυστρά. Στις τέσσερις γωνίες υπάρχουν παρεκκλήσια, όπου πιθανόν ήταν τάφοι υψηλόβαθμων αξιωματούχων ή μελών της αριστοκρατίας.

Η Παναγία Οδηγήτρια θυμίζει την αρχιτεκτονική της Κωνσταντινούπολης. Ονομάζεται επίσης Αφεντικό, ή επειδή το μοναστήρι ήταν διοικητικά ανεξάρτητο και υπαγόταν απευθείας στον Πατριάρχη ή διότι είχε ταφεί εδώ ο δεσπότης – αφέντης, δηλαδή – Θεόδωρος Β΄ Παλαιολόγος.
Ιδρύθηκε το 1310 και είναι η πρώτη σύνθετου τύπου εκκλησία στον Μυστρά, τρίκλιτη βασιλική κάτω και τετρακιόνιος σταυροειδής με πέντε τρούλους επάνω. Αναστηλώθηκε από το 1934 και μετά. Πολύ σημαντικός είναι ο ζωγραφικός διάκοσμος που αποκαλύφθηκε με τις εργασίες συντήρησης. Φαίνεται ότι τρεις ή τέσσερις ζωγράφοι από την Κωνσταντινούπολη εργάστηκαν ταυτόχρονα δημιουργώντας θαυμάσιες τοιχογραφίες σαν ψηφιδωτά.

Εξαιρετική σημασία για τη ζωγραφική τέχνη του Μυστρά έχουν οι τοιχογραφίες στα τέσσερα παρεκκλήσια που περιβάλλουν μαζί με στοές την εκκλησία. Στο βορειοδυτικό παρεκκλήσι, με καταπληκτική τοιχογράφηση, υπάρχουν οι τάφοι του Θεόδωρου Α΄ Παλαιολόγου και του αρχιμανδρίτη Παχώμιου, ιδρυτή της εκκλησίας και μεγάλης εκκλησιαστικής μορφής. Στο νότιο παρεκκλήσι είναι οι τάφοι των αρχόντων. Και στο νοτιοδυτικό είναι γραμμένα στους τοίχους τα αυτοκρατορικά χρυσόβουλα με τα προνόμια του μοναστηριού. Το παλιότερο διάταγμα είναι του 1312 και το νεώτερο του 1322.

Στην αντίθετη πλευρά από τη Μονή Βροντοχίου, στη νοτιοανατολική γωνία του εξωτερικού τείχους, βρίσκεται η Περίβλεπτος. Ήταν μικρό μοναστήρι χτισμένο στα μέσα του 14ου αιώνα στην βάση απότομου βράχου.
Η εκκλησία της Παναγίας της Περιβλέπτου πήρε το όνομά της από περίφημο ναό της Κωνσταντινούπολης. Είναι δικιόνιος σταυροειδής με τρούλο και μοιάζει πολύ με τις εκκλησίες του Μυστρά Ευαγγελίστρια και Αγία Σοφία. Σώζονται επίσης τρία παρεκκλήσια, του Αγίου Παντελεήμονα και της Αγίας Παρασκευής στην ανατολική πλευρά και της Αγίας Αικατερίνης μέσα στον βράχο στη δυτική πλευρά.
Ιδιαίτερα σημαντικές είναι οι τοιχογραφίες από τη δεύτερη περίοδο της καλλιτεχνικής άνθησης στον Μυστρά. Ο τρούλος μάλιστα είναι ο μόνος στον Μυστρά στον οποίο η εικονογράφηση διατηρείται άθικτη. Από τις εξαιρετικές τοιχογραφίες του η Ουράνια ή Αγγελική Λειτουργία θεωρείται από τα αριστουργήματα της εκκλησιαστικής τέχνης.

Από τις άλλες εκκλησίες του Μυστρά ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν ο Άγιος Χριστόφορος κοντά στη Μαρμάρα, ο Άγιος Γεώργιος κοντά στην Περίβλεπτο, οι Άγιοι Ταξιάρχες και η Αγία Άννα προς την Παντάνασσα και η Αγία Παρασκευή στην Άνω Χώρα. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης ο μεταβυζαντινός Άγιος Νικόλαος και ο Άι Γιαννάκης έξω από τα τείχη.

Άλμπουμ Φωτογραφιών

the walls of mystras

The walls

The palaces of Mystras

The Palaces

The churches of Mystras

The Churches

The history of Mystras

The history

Ο καιρός τώρα