Δελφοί, o Ομφαλός της Γης

Δελφοί

Δελφοί! Ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους στον κόσμο σε μία από τις ωραιότερες φυσικές περιοχές της Ελλάδας! Το Ιερό του Απόλλωνα με το σπουδαιότερο μαντείο της αρχαίας Ελλάδας! Στην Στερεά Ελλάδα, στην περιοχή της Φωκίδας, στις νότιες πλαγιές του Παρνασσού, του ιερού βουνού της αρχαιότητας! Πάνω από την καταπράσινη κοιλάδα του Πλείστου ποταμού, δίπλα στον απέραντο ελαιώνα της Άμφισσας, βλέποντας τον Κορινθιακό Κόλπο!
Ολόκληρη η περιοχή των Δελφών περιλαμβάνεται στον κατάλογο της ΟΥΝΕΣΚΟ με τα μνημεία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Όταν ο Ζευς θέλησε να βρει το κέντρο του κόσμου, έστειλε δύο αετούς, έναν από την ανατολή και έναν από τη δύση. Συναντήθηκαν στους Δελφούς. Αυτός ο τόπος ήταν ο Ομφαλός της Γης!

Τόπος μαγικός! Ο χώρος και το τοπίο, οι βράχοι και τα δέντρα, η κοιλάδα και η θάλασσα, οι κολώνες και τα μνημεία, ο μύθος και η ιστορία! Μια καταπληκτική σύνθεση που μαγεύει τον επισκέπτη. Έρχεσαι κι όταν φεύγεις, θέλεις να ξανάρθεις. Πάλι και πάλι!

Γεωγραφία

Οι Δελφοί βρίσκονται στη Στερεά Ελλάδα, στην περιοχή της Φωκίδας, στο ανατολικό όριό της με την Βοιωτία. Η Φωκίδα εκτείνεται ανάμεσα στην Φθιώτιδα βόρεια και ανατολικά, την Βοιωτία ανατολικά, τον Κορινθιακό κόλπο νότια και την Αιτωλοακαρνανία δυτικά.
Ο αρχαιολογικός χώρος των Δελφών απλώνεται στις νότιες πλαγιές του Παρνασσού, σε υψόμετρο 550 – 600, ανάμεσα στον σημερινό οικισμό Δελφοί στα δυτικά και την Αράχωβα στα ανατολικά.
Το Ιερό του Απόλλωνα με τον ναό, τα μνημεία, το θέατρο και το στάδιο, καθώς και το Αρχαιολογικό Μουσείο, βρίσκονται στην πάνω πλευρά του εθνικού δρόμου, όπως και η Κασταλία Πηγή προς τα ανατολικά. Περίπου στο ύψος της Κασταλίας, αλλά στην κάτω πλευρά του δρόμου, βρίσκονται το Ιερό της Αθηνάς Προναίας, με τον περίφημο Θόλο, και το Γυμνάσιο των Δελφών.
Πάνω από τον αρχαιολογικό χώρο υψώνονται οι Φαιδριάδες Πέτρες, δύο απόκρημνοι βράχοι, που χωρίζονται από μία χαράδρα, στην οποία βρίσκεται η Κασταλία πηγή. Στην αρχαιότητα ο ανατολικός βράχος ονομαζόταν Ναυπλία (σήμερα Ροδινή) και ο δυτικός Υάμπεια (σήμερα Φλεμπούκος).
Χαμηλά κυλάει τα νερά του ο Πλείστος ποταμός, που πηγάζει ανάμεσα στα βουνά Παρνασσός και Κίρφη, διασχίζει την κοιλάδα κάτω από τον αρχαιολογικό χώρο, όπου τροφοδοτείται από την Κασταλία πηγή, και εκβάλλει κοντά στην Κίρρα στον Κορινθιακό κόλπο. Πήρε το όνομά του από τον Πλείστο, πατέρα των Νυμφών του Παρνασσού. Τα νεώτερα χρόνια λεγόταν Ξεροπόταμος, ίσως επειδή το καλοκαίρι είναι σχεδόν στεγνός, αλλά σήμερα αναφέρεται με το αρχαίο του όνομα.

Η Φωκίδα είναι ορεινή. Στην περιοχή υψώνονται τα βουνά Γκιώνα (2.510μ), Βαρδούσια (2.406μ), Οίτη (2.152μ) και Παρνασσός (2.457μ).
Ο Παρνασσός είναι ένα από τα ωραιότερα ελληνικά βουνά. Στην αρχαιότητα ήταν ιερό βουνό του Απόλλωνα και του Διόνυσου και τόπος των Μουσών. Αρχίζει βόρεια από την Άμφισσα, στον αυχένα της Άμπλιανης που τον χωρίζει από την Γκιώνα, κατευθύνεται νοτιοανατολικά στην Φθιώτιδα και την Βοιωτία και καταλήγει ύστερα από 30 χλμ στον αυχένα του Δίστομου. Υψηλότερες κορυφές είναι η Λιάκουρα στα 2.457μ και ο Γεροντόβραχος στα 2.367μ.

Ο Παρνασσός είναι γεμάτος δάση κυρίως από έλατα. Φυτρώνουν, επίσης, σπάνια ενδημικά φυτά. Από το 1938 μια έκταση 36.000 στρεμμάτων ανάμεσα στους Δελφούς, την Αράχωβα και την Αγόριανη έχει ανακηρυχθεί εθνικός δρυμός. Κοντά στην Αράχωβα βρίσκεται το μεγαλύτερο χιονοδρομικό κέντρο στην Ελλάδα. Στις πλαγιές υπάρχουν ωραία παραδοσιακά χωριά και πολλές ορειβατικές και πεζοπορικές διαδρομές. Στη δυτική πλευρά περνάει το Ευρωπαϊκό μονοπάτι Ε4.

Άφιξη

Στους Δελφούς μπορούμε να πάμε με το αυτοκίνητο από τρεις κατευθύνσεις. Από τα ανατολικά, τα δυτικά και τα βόρεια.
Από τα ανατολικά, αν ξεκινήσουμε από την Αθήνα, αφήνουμε τον αυτοκινητόδρομο στο ύψος του Κάστρου και συνεχίζουμε δυτικά περνώντας από τον Ορχομενό, τη Λειβαδιά και την Αράχωβα. Συνολικά λίγο πάνω από 160 χλμ, δύο ώρες διαδρομή.

Από τα δυτικά, αν ξεκινήσουμε από την Πάτρα και τη γέφυρα Ρίου – Αντίρριου, πηγαίνουμε ανατολικά στην βόρεια ακτή του Κορινθιακού κόλπου περνώντας από τη Ναύπακτο, το Γαλαξίδι, την Ιτέα και μετά ανεβαίνουμε την πλαγιά προς το Χρισσό και τον σημερινό οικισμό των Δελφών. Διαδρομή επίσης δύο ώρες.
Από τα βόρεια, αν ξεκινήσουμε από τη Θεσσαλονίκη, περνάμε από τη Λαμία, τον Μπράλο, την Γραβιά, την Άμφισσα και από κει ανεβαίνουμε στο Χρισσό και τους Δελφούς. Διαδρομή περίπου τεσσερισήμισυ ώρες.

Μπορούμε επίσης να πάμε με υπεραστικό λεωφορείο από την Αθήνα (Σταθμός ΚΤΕΛ Λιοσίων – τηλ. 210 8317096), τη Θεσσαλονίκη (σύνδεση του ΚΤΕΛ στην Άμφισσα) και την Πάτρα.
Υπάρχει και η επιλογή του τρένου είτε από την Αθήνα είτε από τη Θεσσαλονίκη με αποβίβαση στη Λειβαδιά (τηλ. 22610 28661) και επιβίβαση σε λεωφορείο του τοπικού ΚΤΕΛ για τους Δελφούς.
Υπάρχει ακόμη η δυνατότητα να πάρουμε φέριμποτ στο Αίγιο και να περάσουμε απέναντι στον Άγιο Νικόλαο της Φωκίδας και από εκεί σε μια ώρα να είμαστε στους Δελφούς.

Δύο χιλιόμετρα δυτικά από τον αρχαιολογικό χώρο των Δελφών είναι ο σημερινός οικισμός των Δελφών, όπου υπάρχουν πολλά ξενοδοχεία και ενοικιαζόμενα δωμάτια. Επίσης, εστιατόρια και ταβέρνες, καφετέριες, όλες οι υπηρεσίες, εργαστήρια και καταστήματα ειδών τέχνης και καλά οργανωμένη αγορά.
Δυνατότητες για διαμονή και ταβέρνες υπάρχουν επίσης στον κοντινό παραδοσιακό οικισμό Χρισσό, ενώ σε 20 χλμ απόσταση βρίσκεται η Άμφισσα, πρωτεύουσα της Φωκίδας. Όσοι προτιμούν τη θάλασσα μπορούν να διαλέξουν την Ιτέα, την Κίρρα ή το Γαλαξίδι.
Από την άλλη μεριά, σε 10 χλμ από τον αρχαιολογικό χώρο, είναι η Αράχωβα με δυνατότητες για διαμονή, ταβέρνες-ψησταριές, υπηρεσίες και οργανωμένη αγορά. Είναι, άλλωστε, χειμερινός προορισμός για το Χιονοδρομικό Κέντρο Παρνασσού.

Η επίσκεψη στους Δελφούς μπορεί επίσης να συνδυαστεί με διακοπές σε κάποια μεγαλύτερη απόσταση, είτε σε ένα από τα παραδοσιακά χωριά του Παρνασσού, είτε σε ένα από τα παραλιακά χωριά της βόρειας ακτής του Κορινθιακού κόλπου.

Οι πρώτες εγκαταστάσεις

Τα παλαιότερα ευρήματα στην περιοχή των Δελφών είναι από τη Νεολιθική εποχή. Έχουν ανακαλυφθεί στο Κωρύκειον Άντρον, το φημισμένο σπήλαιο ψηλότερα από τους Δελφούς, σε υψόμετρο 1.360, αφιερωμένο στον Πάνα, θεό της φύσης, και τις Νύμφες, θεότητες των δασών και των νερών. Έχουν βρεθεί, επίσης, μυκηναϊκά αγγεία και κυρίως πολλά αφιερώματα από την Αρχαϊκή, την Κλασική και τη Ρωμαϊκή εποχή. Χαρακτηριστικά ευρήματα είναι οι πολλοί αστράγαλοι ζώων. Άλλοι ειδικοί λένε ότι ήταν παιδικό παιχνίδι και άλλοι αντικείμενα λατρείας και μαντείας, συμπεραίνοντας ότι το σπήλαιο χρησιμοποιήθηκε ως μαντείο.

Στον χώρο του ιερού του Απόλλωνα έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα μυκηναϊκού οικισμού και νεκροταφείου από το 1550 πΧ, αρχή της Μυκηναϊκής εποχής. Θεωρείται ότι ανήκουν σε πόλη που ίδρυσαν Αχαιοί από την Θεσσαλία, η οποία αναφέρεται με το όνομα Πυθώ στον «νεών κατάλογο» της Ιλιάδας του Ομήρου, δηλαδή τον κατάλογο των πλοίων που πήραν μέρος στην εκστρατεία εναντίον της Τροίας. Ο κατάλογος είναι μια αναλυτική περιγραφή των ονομάτων των πόλεων και των ηγετών των στόλων τους.
Η Πυθώ ήταν μία από τις εννέα πόλεις της Φωκίδας που πήραν μέρος στον Τρωικό πόλεμο. Ερημώθηκε, όμως, στο τέλος της Μυκηναϊκής εποχής, όπως πολλές μυκηναϊκές πόλεις. Λίγα είναι τα οικιστικά ευρήματα για το διάστημα από το 1200 ώς το 800 πΧ, όταν επικράτησε η λατρεία του Απόλλωνα και άρχισε η ανάπτυξη του ιερού και του μαντείου των Δελφών.

Όπως παντού, έτσι και στους Δελφούς στην αφετηρία της ιστορίας βρίσκεται η μυθολογία. Η μυθολογική παράδοση λέει ότι στην περιοχή υπήρχε από παλιά ιερό αφιερωμένο στην θεά Γαία. Αγαλματίδια της θεάς έχουν ανακαλυφθεί στους ναούς του Απόλλωνα και της Αθηνάς Προναίας που ιδρύθηκαν πολύ αργότερα.

Φαίνεται ότι από τη Μυκηναϊκή εποχή λειτουργούσε ένα μαντείο, καθώς από ένα χάσμα του εδάφους έβγαιναν αέρια, που έφερναν τους ανθρώπους που έστεκαν από πάνω σε κατάσταση έκστασης. Φύλακας του μαντείου ήταν ο φοβερός δράκοντας Πύθων. Ο Απόλλωνας σκότωσε τον Πύθωνα με τα βέλη του. Ήταν ακόμη παιδί, ή, σύμφωνα με άλλη εκδοχή, βρέφος. Κατόπιν μεταμορφώθηκε σε δελφίνι και οδήγησε ιερείς από την Κρήτη στο λιμάνι της Κίρρας, στην ακτή του Κορινθιακού Κόλπου, κι από κει στον Παρνασσό, κάτω από τις Φαιδριάδες Πέτρες, όπου ίδρυσαν το ιερό του.
Υπάρχουν διάφορες παραλλαγές του μύθου. Γεγονός είναι ότι η λατρεία του θεού του φωτός και του ήλιου επικράτησε στους Δελφούς τον 8ο αιώνα πΧ. Τότε τη θέση των πήλινων γυναικείων ειδωλίων πήραν χάλκινα ανδρικά αγαλματίδια. Ο μύθος για την κυριαρχία του Απόλλωνα επιβίωσε στις αναπαραστάσεις των τοπικών γιορτών. Κυρίως στα Πύθια, πανελλήνιους μουσικούς και αθλητικούς αγώνες που γίνονταν κάθε τέσσερα χρόνια για να θυμίζουν τη νίκη του θεού κατά του Πύθωνα.

Το μαντείο των Δελφών απέκτησε γρήγορα μεγάλη φήμη και το ιερό του Απόλλωνα πανελλήνια αίγλη. Οι Δελφοί ήταν ο «Ομφαλός της Γης». Εδώ, κατά τη μυθολογία, συναντήθηκαν οι δύο αετοί που έστειλε ο Δίας, έναν από την ανατολή και έναν από τη δύση, για να βρει το κέντρο του κόσμου.
Η ακτινοβολία του μαντείου απλώθηκε στην Ανατολική Μεσόγειο και πέρα απ’ αυτήν. Το κύρος και η φήμη του έφεραν χιλιάδες αναθήματα από πόλεις, ηγεμόνες, αλλά και πλούσιους ιδιώτες. Πολλά αφιερώματα προέρχονταν από τη Συρία, την Αρμενία και άλλες μακρινές περιοχές. Το ιερό του Απόλλωνα συγκέντρωσε τη μεγαλύτερη συλλογή έργων τέχνης και έγινε βασική πηγή γνώσης για τη ζωή και την ιστορία της αρχαίας Ελλάδας.

Οι χρησμοί του Μαντείου των Δελφών

Στην αρχαιότητα τα μαντεία ήταν οι πύλες από τις οποίες οι θεοί απευθύνονταν στους ανθρώπους δίνοντάς τους συμβουλές ή χρησμούς, ενώ οι μάντεις ερμήνευαν τα σημάδια των θεών παρατηρώντας τη συμπεριφορά των πουλιών ή τις θυσίες. Στο Μαντείο των Δελφών ο Απόλλωνας επικοινωνούσε με την ιέρεια Πυθία, που μετέφερε τους χρησμούς του.
Η φροντίδα του μαντείου ανήκε σε πέντε άνδρες από τις πέντε μεγάλες οικογένειες των Δελφών. Αυτοί που ζητούσαν χρησμό – οι «θεοπρόποι» – εξαγνίζονταν με το νερό της Κασταλίας πηγής και έπαιρναν την Ιερά Οδό, που οδηγούσε στον μεγάλο βωμό μπροστά στο ναό, όπου πρόσφεραν θυσία. Οι κάτοικοι των Δελφών είχαν το δικαίωμα να είναι πρώτοι. Ακολουθούσαν οι πολίτες των πόλεων, που είχαν τιμηθεί με το προνόμιο της προμαντείας, να παρακάμπτουν δηλαδή τη σειρά προτεραιότητας. Όπως και επιφανείς ιδιώτες. Μετά έπαιρναν σειρά οι υπόλοιποι.

Με το νερό της Κασταλία πηγής εξαγνιζόταν επίσης η Πυθία. Πλενόταν, έπινε νερό, μασούσε φύλλα δάφνης και πήγαινε στο άδυτον του ναού. Ανέβαινε σε ένα τρίποδα και ερχόταν σε έκσταση από αναθυμιάσεις, που έβγαιναν από μια ρωγμή του εδάφους. Δίπλα, στον «οίκο», οι ιερείς της έλεγαν την ερώτηση και ερμήνευαν τα λόγια της σε εξάμετρο στίχο, συχνά με διφορούμενη σημασία.
Πρώτη Πυθία κατά τη μυθολογία ήταν η Φημονόη, κόρη του Απόλλωνα. Συνήθως η επιλογή της ιέρειας γινόταν από τις παρθένες των Δελφών με ευγενική καταγωγή. Αργότερα επιλεγόταν ιέρεια πάνω από πενήντα ετών.
Αρχικά οι χρησμοί δίνονταν μια φορά το χρόνο, την 7η του μήνα Βύσιου (σημερινού Φεβρουάριου), γενέθλια ημέρα του Απόλλωνα. Αλλά οι ενδιαφερόμενοι αυξάνονταν και έτσι δίνονταν την 7η κάθε μήνα, εκτός από τον χειμώνα. Τότε ο Απόλλωνας έφευγε στην Υπερβορεία, κάπου βόρεια από τα τότε γνωστά όρια, όπου ο ήλιος έλαμπε συνεχώς, και γύριζε την άνοιξη.

Οι χρησμοί του Μαντείου των Δελφών ήταν επιταγή για τους αρχαίους Έλληνες. Το μαντείο μεσολαβούσε και σε πολύ σημαντικά θέματα, όπως οι πόλεμοι. Απέκτησε έτσι τεράστια δύναμη και επιρροή. Καθοριστικός ήταν ο ρόλος του κατά τον μεγάλο ελληνικό αποικισμό τον 7ο και 6ο αιώνα πΧ. Πολλές αποστολές ξεκινούσαν, αφού είχε δώσει τον χρησμό του για την επιλογή της κατάλληλης θέσης. Δεν ήταν πάντα αμερόληπτο, αλλά πρόσφερε τις υπηρεσίες του σε όλους, ανεξάρτητα από την πολιτική κατάσταση που επικρατούσε κατά καιρούς σε μια πόλη ή μια περιοχή.

Η Δελφική Αμφικτυονία

Το Ιερό και το Μαντείο του Απόλλωνα συνδέθηκαν στενά με τη Δελφική Αμφικτυονία, την ομοσπονδία δώδεκα φυλών της Κεντρικής Ελλάδας και της Θεσσαλίας. Υπό την προστασία και τη διοίκησή της οι Δελφοί θεμελίωσαν την αυτονομία τους και αύξησαν την θρησκευτική και πολιτική επιρροή τους.

Η «αμφικτυονία» ήταν η οργάνωση αρχαίων ελληνικών πόλεων σε μορφή ομοσπονδίας με κέντρο ένα ιερό. Η λέξη προέρχεται από τη λέξη «αμφικτύων» κι αυτή ετυμολογικά από το πρόθεμα «αμφί-» και τη λέξη «κτοίνα», δηλαδή οικισμός. Σημαίνει, επομένως, «αυτόν που κατοικεί τριγύρω», τον «γείτονα». Υπάρχει, επίσης, η εκδοχή ότι η λέξη προέρχεται από τον Αμφικτύονα, γιο του Δευκαλίωνα και της Πύρρας και αδελφό του Έλληνα, αλλά δεν φαίνεται ότι είναι η σωστή.

Αμφικτυονίες ιδρύθηκαν σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Αρχικά είχαν θρησκευτικές αρμοδιότητες, αλλά σε πολλές περιπτώσεις απέκτησαν πολιτική ισχύ. Η αμφικτυονία της Κεντρικής Ελλάδας ιδρύθηκε τον 7ο αιώνα πΧ με έδρα το ιερό της Δήμητρας στην Ανθήλη της Μαλίδας, κοντά στις Θερμοπύλες. Όταν προσχώρησε η πόλη των Δελφών, έγινε έδρα και το ιερό του Απόλλωνα. Το Αμφικτυονικό Συνέδριο, το συμβούλιο της Αμφικτυονίας, συνερχόταν την άνοιξη στο ιερό του Απόλλωνα και το φθινόπωρο στο ιερό της Δήμητρας.

Συμμετείχαν μόνιμα δώδεκα ελληνικές φυλές. Οι Θεσσαλοί, οι Βοιωτοί (Θήβα), οι Δωριείς (Σπάρτη), οι Ίωνες (Αθήνα), οι Περραιβοί, οι Μάγνητες, οι Λοκροί, οι Οιταίοι, οι Αχαιοί, οι Φωκείς, οι Δόλοπες και οι Μαλιείς. Κάθε φυλή είχε δύο ψήφους ανεξάρτητα από την ισχύ της. Επειδή οι Λοκροί ζούσαν ανατολικά και δυτικά από την Φωκίδα, μία ψήφο είχαν οι Οζολοί Λοκροί και μία οι Οπούντιοι Λοκροί. Εκπροσωπούνταν επίσης χωρίς δικαίωμα ψήφου οι Αιτωλείς, οι Ακαρνάνες, οι Αρκάδες, οι Ηλείοι, οι Τριφύλλιοι και οι Δρύοπες. Εκπρόσωποι των δώδεκα φυλών ήταν οι «πυλαγόρες», που συμμετείχαν στη συζήτηση των θεμάτων που επρόκειτο να ψηφιστούν, και δύο «ιερομνήμονες» που ψήφιζαν.

Η ίδρυση της Δελφικής Αμφικτυονίας, όπως επικράτησε να λέγεται, σε μια εποχή που η Αθήνα, η Σπάρτη και η Θήβα δεν είχαν αποκτήσει ακόμη μεγάλη ισχύ είχε ως αποτέλεσμα μικρές φυλές να έχουν την ίδια βαρύτητα με τις ισχυρές φυλές. Η ισότητα, μαζί με την αίγλη του μαντείου, έδωσαν τεράστια δύναμη στο συνέδριο. Απέκτησε σταδιακά μεγάλες αρμοδιότητες στη διοίκηση του ιερού του Απόλλωνα. Έλεγχε την περιουσία και τη λειτουργία του και όριζε τους ιερείς και τους άλλους αξιωματούχους, πάντα από τους κατοίκους των Δελφών. Τέσσερις πόλεμοι έγιναν για τον έλεγχο του ιερού και του μαντείου. Ονομάστηκαν ιεροί πόλεμοι.

Ο πρώτος ιερός πόλεμος

Ο πρώτος ναός του Απόλλωνα χτίστηκε στους Δελφούς στο τέλος του 7ου ή τις αρχές του 6ου αιώνα πΧ. Την ίδια εποχή χτίστηκε ο πρώτος ναός της Αθηνάς, που λατρευόταν σε δικό της ιερό με το προσωνύμιο Προναία ή Προνοία.
Κυρίαρχος στην περιοχή ήταν η γειτονική πόλη Κρίσα, ή κατ’ άλλους η Κίρρα, το λιμάνι στην ακτή του Κορινθιακού κόλπου. Το 600 πΧ η Δελφική Αμφικτυονία αποφάσισε την τιμωρία της, επειδή άρχισε να εκμεταλλεύεται τους προσκυνητές, και ξέσπασε ο πρώτος ιερός πόλεμος για τον έλεγχο του μαντείου. Τελείωσε το 590 πΧ με την καταστροφή της Κίρρας και της Κρίσας. Οι Δελφοί απέκτησαν νέα εδάφη, ενώ η Αμφικτυονία απαγόρευσε κάθε δραστηριότητα στο Κρισαίο Πεδίο και κάθε νέα εγκατάσταση στην Κίρρα. Το 586 πΧ οργάνωσε τα Πύθια, τους δεύτερους σε σημασία πανελλήνιους αγώνες μετά τους Ολυμπιακούς.
Λίγο πριν από το 525 πΧ χτίστηκε στην Ιερά Οδό ο Θησαυρός των Σιφνίων, ένα από τα ωραιότερα κτίρια του ιερού, αφιέρωμα των κατοίκων της Σίφνου για τον πλούτο από τα μεταλλεία χρυσού και αργύρου του νησιού. Το 548 πΧ ο ναός του Απόλλωνα καταστράφηκε από πυρκαϊά. Νέος ναός χτίστηκε το 514 – 505 πΧ με συνεισφορές από όλη την Ελλάδα και από ξένους ηγεμόνες, ενώ η μεγάλη αθηναϊκή οικογένεια των Αλκμαιωνιδών ανέλαβε την ολοκλήρωσή του. Την ίδια εποχή ανεγέρθηκε στην Ιερά Οδό ο Θησαυρός των Αθηναίων, όπου φυλάσσονταν, μεταξύ άλλων, τα αφιερώματα της Αθήνας για τη νίκη επί των Περσών στον Μαραθώνα.
Κατά τον Ηρόδοτο, το 480 πΧ ο Ξέρξης, αφού πέρασε τις Θερμοπύλες, έστειλε στρατό για να αρπάξει τους θησαυρούς του ιερού, αλλά όταν οι Πέρσες πλησίασαν, βράχια ξεκόλλησαν μετά από καταιγίδα από τις Φαιδριάδες πέτρες και έπεσαν πάνω τους, ενώ δύο θρυλικοί τοπικοί ήρωες, ο Φύλακος και ο Αυτόνοος, τους καταδίωκαν.

Τρεις ακόμη ιεροί πόλεμοι

Το 458 πΧ οι Φωκείς ανέλαβαν τον έλεγχο του ιερού και ενέταξαν τους Δελφούς στην ομοσπονδία των φωκικών πόλεων. Αλλά παρενέβησαν οι Σπαρτιάτες και ξέσπασε ο δεύτερος ιερός πόλεμος. Οι Φωκείς με την βοήθεια των Αθηναίων επανήλθαν και έμειναν μέχρι τη Νικίειο ειρήνη το 421 πΧ, όταν οι Δελφοί ανακηρύχθηκαν ανεξάρτητη πόλη. Λίγα χρόνια αργότερα οι Αθηναίοι ηττήθηκαν στον Πελοποννησιακό Πόλεμο και η Ελλάδα πέρασε στην ηγεμονία της Σπάρτης.
Τον 5ο αιώνα πΧ κατασκευάστηκε ψηλότερα από το ιερό το στάδιο, όπου γίνονταν οι αθλητικοί αγώνες των Πυθίων, και τον 4ο αιώνα πΧ το Γυμνάσιο, κοντά στο ιερό της Αθηνάς, όπου προετοιμάζονταν οι αθλητές. Τον ίδιο αιώνα χτίστηκε το θέατρο, όπου γίνονταν οι μουσικοί αγώνες. Το 373 πΧ ο αρχαϊκός ναός καταστράφηκε από σεισμό. Το Ιερό του Απόλλωνα ζήτησε πάλι από τους Έλληνες να συνεισφέρουν για να χτιστεί καινούργιος ναός, αλλά οι νέοι πόλεμοι καθυστέρησαν τις εργασίες.

Εκείνα τα χρόνια οι Φωκείς είχαν υποχρεωθεί να συμμετάσχουν στη συμμαχία της Θήβας, νέας ανερχόμενης δύναμης. Αρνήθηκαν, όμως, να πάρουν μέρος στην εκστρατεία της στην Πελοπόννησο και σε αντίποινα οι Θηβαίοι τους κατηγόρησαν στο Αμφικτυονικό συνέδριο ότι είχαν καλλιεργήσει ιερά κτήματα των Δελφών. Το 356 πΧ τους επιβλήθηκε βαρύ πρόστιμο. Δεν μπορούσαν να το πληρώσουν και με την βοήθεια της Σπάρτης κατέλαβαν το μαντείο. Ήταν το ξέσπασμα του τρίτου ιερού πολέμου. Κατά τη διάρκειά του, θέλοντας να αποκλείσουν την επέμβαση των Μακεδόνων στη Νότια Ελλάδα, συμμάχησαν με τους Φωκείς οι Σπαρτιάτες, οι Αθηναίοι και οι τύραννοι των Φερών.
Το 354 πΧ οι Φωκείς χρησιμοποίησαν τους θησαυρούς των Δελφών για να συγκροτήσουν μεγάλο μισθοφορικό στρατό και εκστράτευσαν εναντίον της Λοκρίδας, της Δωρίδας και της Βοιωτίας. Όταν, όμως, στράφηκαν εναντίον της Θεσσαλίας, προκάλεσαν την επέμβαση των Μακεδόνων. Τους νίκησαν δύο φορές, αλλά την τρίτη ηττήθηκαν. Το 346 πΧ ο Φίλιππος Β΄ απελευθέρωσε τους Δελφούς και οι Φωκείς τιμωρήθηκαν σκληρά. Υποχρεώθηκαν να πληρώσουν βαρύτατο πρόστιμο για να ξεπληρώσουν τους θησαυρούς των Δελφών, οι πόλεις τους καταστράφηκαν και οι ψήφοι τους στο Αμφικτυονικό συνέδριο δόθηκαν στους Μακεδόνες, που έλεγχαν πλέον την Αμφικτυονία.
Λίγα χρόνια αργότερα οι Λοκροί της Άμφισσας άρχισαν να καλλιεργούν εκτάσεις στο Κρισαίο πεδίο και να χτίζουν στην απαγορευμένη πόλη Κίρρα. Το 339 πΧ, παρασυρμένοι από τους Θηβαίους, κατηγόρησαν στο Αμφικτυονικό Συνέδριο τους Αθηναίους για ιεροσυλία. Ο ρήτορας Αισχίνης, πυλαγόρας της Αθήνας, αντέστρεψε τις κατηγορίες και ο τέταρτος ιερός πόλεμος ξέσπασε. Ήταν ο πιο σύντομος. Το 338 πΧ ο Φίλιππος Β΄ κατέστρεψε την Άμφισσα και τις φωκικές πόλεις που συμμετείχαν.

Το 330 πΧ ολοκληρώθηκε στο ιερό των Δελφών ο νέος ναός του Απόλλωνα, στον οποίο ανήκουν τα ερείπια που βλέπουμε σήμερα. Χτίστηκε στο ίδιο σχέδιο και σχεδόν στις ίδιες διαστάσεις με τον δεύτερο ναό.

Το 301 πΧ η Φωκίδα συμμάχησε με την Αιτωλική Συμπολιτεία, νέα δύναμη στη Νότια Ελλάδα. Οι Αιτωλοί κυριάρχησαν το 290 πΧ στους Δελφούς και το 279 πΧ απέκρουσαν τους Γαλάτες, που επέδραμαν στην Ελλάδα. Οι πόλεις της Αιτωλικής Συμπολιτείας εμπλούτισαν το ιερό με τα δικά τους αφιερώματα και οι Δελφοί εξακολούθησαν να συγκεντρώνουν πλούτο και έργα τέχνης.

Το 191 π.Χ. το ιερό πέρασε στον έλεγχο των Ρωμαίων, που έγιναν κύριοι της Ελλάδας μετά το 168 πΧ. Τη Ρωμαϊκή εποχή οι Δελφοί άλλοτε ευνοήθηκαν και άλλοτε λεηλατήθηκαν, όπως το 86 πΧ, κατά τους Μιθριδατικούς πολέμους, από τον ύπατο Σύλλα, που τον ίδιο χρόνο κατέστρεψε τα μνημεία και τα τείχη της Αθήνας. Νέα λεηλασία περίμενε το ιερό το 83 πΧ από τους Θράκες.

Το 160 – 159 πΧ έγιναν με χορηγία του βασιλιά της Περγάμου Ευμένη Β΄ επισκευές και νέες κατασκευές στο θέατρο, που πήρε τη σημερινή μορφή του τον 1ο αιώνα μΧ. Εκείνη την εποχή, το 67 μΧ, επισκέφθηκε τους Δελφούς ο Νέρων. Συμμετείχε στους μουσικούς αγώνες των Πυθίων και φεύγοντας πήρε στη Ρώμη πεντακόσια αγάλματα. Το 84 επισκέπτης ήταν ο αυτοκράτορας Δομιτιανός.

Παρά τη σταδιακή παρακμή, το μαντείο διατήρησε το τυπικό του μέχρι την εποχή του αυτοκράτορα Αδριανού, τον 2ο αιώνα μΧ. Ο Αδριανός επισκέφθηκε τους Δελφούς και στα δύο ταξίδια του στην Ελλάδα, το 125 και το 129. Εκείνα τα χρόνια έκανε την περιήγησή του και ο Παυσανίας. Ο μεγάλος περιηγητής περιέγραψε τον χώρο, τα κτίρια και τα μνημεία και μετά από αιώνες, όταν άρχισαν οι ανασκαφές στο τέλος του 19ου αιώνα, η περιγραφή του στάθηκε πολύτιμος αρωγός των αρχαιολόγων.

Επισκέπτης των Δελφών ήταν επίσης ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος. Πήρε κι αυτός καλλιτεχνήματα, για την Κωνσταντινούπολη. Αλλά το διάταγμα του αυτοκράτορα Θεοδόσιου Α΄ το 392, που απαγόρευσε τις αρχαίες λατρείες, ήταν το τέλος και για το Μαντείο των Δελφών. Ακολούθησαν καταστροφές από φανατικούς Χριστιανούς.

Μετά την επικράτηση του χριστιανισμού οι Δελφοί έγιναν έδρα επισκοπής, αλλά τον 7ο αιώνα άρχισαν οι επιδρομές των Σλάβων και ο τόπος εγκαταλείφθηκε. Τα υπόλοιπα τα ανέλαβε ο χρόνος. Το ιερό του Απόλλωνα καλύφθηκε από το χώμα. Τη μεσαιωνική εποχή ένα χωριό χτίστηκε πάνω στον «ομφαλό της γης». Λεγόταν Καστρί. Σ’ αυτό γεννήθηκε το 896 ο Όσιος Λουκάς ο Στειριώτης, που ίδρυσε την περίφημη μονή του Όσιου Λουκά στην πλαγιά του βουνού Ελικώνας.

Οι πρώτες αρχαιολογικές έρευνες στην περιοχή άρχισαν το 1860 από Γερμανούς. Το 1891 η ελληνική κυβέρνηση έδωσε έγκριση στην Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών για συστηματική ανασκαφή, ενώ οι Γερμανοί αρχαιολόγοι έκαναν ήδη ανασκαφές στην Ολυμπία. Πάνω, όμως, στον αρχαιολογικό χώρο υπήρχε ένα ολόκληρο χωριό, το Καστρί. Οι κάτοικοι δεν δέχονταν να φύγουν. Αλλά ένας σεισμός προκάλεσε καταστροφές και δέχθηκαν να εγκατασταθούν σε ένα καινούργιο χωριό, τον σημερινό οικισμό των Δελφών.

Οι Γάλλοι άρχισαν το 1892 τη «μεγάλη ανασκαφή», όπως ονομάστηκε, που έφερε γρήγορα στο φως τα κτίρια του ιερού του Απόλλωνα και χιλιάδες ευρήματα. Μεταξύ άλλων, τρεις χιλιάδες επιγραφές, πολύτιμες για τη γνώση της δημόσιας ζωής κατά την αρχαιότητα. Το μοναδικό μνημείο, του οποίου βρέθηκε σχεδόν όλο το αρχαίο υλικό, ήταν ο Θησαυρός των Αθηναίων, ο οποίος αναστηλώθηκε το 1903 – 1906 από τους Γάλλους αρχαιολόγους με χορηγία του Δήμου Αθηναίων. Το 1903 χτίστηκε το πρώτο μουσείο σε σχέδια του Γάλλου αρχιτέκτονα Αλμπέρ Τουρνέρ με δωρεά του εθνικού ευεργέτη Ανδρέα Συγγρού.

Οι ανασκαφές και οι αναστηλώσεις στο ιερό του Απόλλωνα, όπως και στο ιερό της Αθηνάς Προναίας, συνεχίστηκαν – και συνεχίζονται με τη συνεργασία της Ελληνικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής.

Από την πρώτη στιγμή ο αρχαιολογικός χώρος των Δελφών γοήτευσε εκατομμύρια επώνυμους και ανώνυμους επισκέπτες. Ανάμεσά τους τον μεγάλο Έλληνα ποιητή Άγγελο Σικελιανό, που με τη συμπαράσταση της πρώτης συζύγου του Εύας Πάλμερ, επιδίωξε να αναβιώσει τη «Δελφική Ιδέα» με τη δημιουργία ενός παγκόσμιου πνευματικού κέντρου, που θα εξάλειφε τις αντιθέσεις μεταξύ των λαών.

Οι δυο τους αναβίωσαν τις «Δελφικές Γιορτές» με τις τραγωδίες του Αισχύλου «Προμηθεύς Δεσμώτης» το 1927 – πρώτη μετά την αρχαιότητα παράσταση στο αρχαίο θέατρο των Δελφών – και «Ικέτιδες» το 1930, καθώς και άλλες εκδηλώσεις. Ο Άγγελος Σικελιανός πέθανε το 1951 στην Αθήνα και ενταφιάστηκε, όπως επιθυμούσε, στους Δελφούς, όπου το σπίτι του στο σημερινό οικισμό είναι μουσείο.

Το Ιερό του Απόλλωνα

Όσοι έρχονται στους Δελφούς από τα ανατολικά, περνώντας από την Αράχωβα, βλέπουν πρώτα το Ιερό της Αθηνάς Προναίας, που βρίσκεται από την κάτω πλευρά της εθνικής οδού προς την κοιλάδα. Κοντά είναι το Γυμνάσιο των Δελφών, ενώ από την πάνω πλευρά του δρόμου βρίσκονται η πρώτη και η δεύτερη Κασταλία Κρήνη και ψηλότερα η Κασταλία Πηγή. Συνεχίζοντας στην εθνική οδό, από την πάνω πλευρά απλώνεται το Ιερό του Απόλλωνα, η καρδιά του αρχαιολογικού χώρου.
Όσοι έρχονται από τα δυτικά, περνώντας από τον σημερινό οικισμό Δελφοί, φτάνουν πρώτα στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών και αμέσως μετά στην είσοδο του κεντρικού αρχαιολογικού χώρου, που βρίσκεται στη νοτιοανατολική πλευρά, όπως και στην αρχαιότητα.

Έξω από τα Ιερά του Απόλλωνα και της Αθηνάς Προναίας υπάρχουν ερείπια και τάφοι από την πόλη των Δελφών που αναπτύχθηκε τα κλασικά και ρωμαϊκά χρόνια.

Η Ιερά Οδός

Μπαίνοντας στο Ιερό του Απόλλωνα, που προστατευόταν από περίβολο, οι επισκέπτες ακολουθούσαν, όπως και σήμερα, την Ιερά Οδό, που είχε χαραχτεί από την Αρχαϊκή εποχή. Το σημερινό δρομάκι φτιάχτηκε στην αρχή της Βυζαντινής εποχής από τους κατοίκους του χωριού που χτίστηκε πάνω στο ιερό.
Η Ιερά Οδός είχε μήκος διακόσια μέτρα και ανηφόριζε στριφογυρίζοντας μέχρι το κέντρο του ιερού μπροστά στον μνημειώδη Βωμό των Χίων και τον ναό του Απόλλωνα. Είχε τελετουργικό χαρακτήρα. Σ’ αυτήν γίνονταν οι πομπές των γιορτών και αυτήν ανέβαιναν οι «θεοπρόποι» που έρχονταν να ζητήσουν χρησμό.

Και στις δύο πλευρές υπήρχαν αναθήματα. Στην αρχή υπήρχαν αγάλματα και άλλα γλυπτά και μετά, στο μεγαλύτερο τμήμα, οι θησαυροί, τα μικρά κτίρια σαν ναοί, που αφιέρωναν οι πόλεις στον Απόλλωνα. Στο τέρμα της, μπροστά στο ναό υπήρχαν τα σπουδαιότερα αναθήματα, είτε από πόλεις, είτε από πλούσιους ιδιώτες. Επίσης το μνημείο που αφιέρωσαν όλοι οι Έλληνες μετά τη νίκη τους το 479 πΧ στις Πλαταιές, που σήμανε την απομάκρυνση του Περσικού κινδύνου από την Ελλάδα.

Ο ναός ήταν χτισμένος σε ένα μεγάλο πλάτωμα, που σχηματιζόταν με στήριγμα στη νότια πλευρά ένα μεγάλο αναλημματικό τοίχο. Στο πέρασμα του χρόνου το ιερό επεκτάθηκε, καθώς αυξάνονταν συνεχώς οι επισκέπτες και τα αναθήματα. Ο χώρος αναπτυσσόταν στην πλαγιά. Έτσι κατασκευάστηκαν αναλημματικοί τοίχοι, που στήριζαν διάφορα επίπεδα, το ένα μετά το άλλο, στα οποία οδηγούσαν πύλες του περιβόλου. Ανάμεσα υπήρχαν στοές όπου τοποθετούνταν αναθήματα.

Ένα από τα ωραιότερα κτίρια στο Ιερό του Απόλλωνα ήταν ο Θησαυρός των Σιφνίων, σαν μικρός ναός ιωνικού ρυθμού. Ήταν από τους πρώτους θησαυρούς στην Ιερά οδό, στην αριστερή πλευρά, δίπλα στον Θησαυρό της Σικυώνας, απέναντι από τον Θησαυρό των Μεγάρων. Σήμερα βλέπουμε τα θεμέλια και έναν αστράγαλο από τη διακόσμηση της βάσης. Ο γλυπτός διάκοσμος που έχει διασωθεί είναι ένα από τα σημαντικότερα εκθέματα του Αρχαιολογικού Μουσείου των Δελφών.
Η Σίφνος ήταν ένα από τα πιο πλούσια νησιά χάρις σε μεταλλεία χρυσού και αργύρου και οι κάτοικοι, ύστερα από την ανακάλυψη ενός νέου μεταλλείου, αποφάσισαν να προσφέρουν τη δεκάτη από τα κέρδη στον Απόλλωνα χτίζοντας έναν θησαυρό από ακριβό λευκό μάρμαρο της Πάρου σε μια εποχή που τα περισσότερα κτίρια ήταν από πωρόλιθο. Ήταν το πρώτο ολομάρμαρο κτίριο στην ηπειρωτική Ελλάδα. Χτίστηκε λίγο πριν από το 525 πΧ, χρονιά που η Σίφνος λεηλατήθηκε από φυγάδες της Σάμου, που είχαν επαναστατήσει χωρίς επιτυχία εναντίον του τύραννου Πολυκράτη.

Ο γλυπτός διάκοσμος θεωρείται από τα αριστουργήματα των τελευταίων χρόνων της Αρχαϊκής τέχνης. Στην πρόσοψη, ανάμεσα στις παραστάδες, το περιστύλιο δεν στηριζόταν σε κίονες, αλλά σε δύο κόρες, χαρακτηριστικά αγάλματα της ιωνικής τέχνης της εποχής. Το κτίριο περιβαλλόταν από ζωφόρο, όπου είχαν φιλοτεχνηθεί διάφορες παραστάσεις με εκπληκτική απόδοση των λεπτομερειών.

Στη δυτική πλευρά απεικονιζόταν ο Πάρις που επιλέγει την ωραιότερη θεά ανάμεσα στην Αθηνά, την Ήρα και την Αφροδίτη. Στη νότια πλευρά η αρπαγή γυναίκας, είτε της Ιπποδάμειας από τον Πέλοπα, είτε των Λευκιππίδων, θυγατέρων του Λεύκιππου, από τους Διόσκουρους – από τους δημοφιλέστερους μύθους για ποιητές, γλύπτες και ζωγράφους όλων των εποχών. Στην βόρεια πλευρά, που διατηρείται καλύτερα από όλες, η Γιγαντομαχία. Και στην ανατολική πλευρά, στην πρόσοψη, οι θεοί του Ολύμπου που παρακολουθούν μια μάχη στον Τρωικό πόλεμο.

Γλυπτός διάκοσμος υπήρχε επίσης στο αέτωμα της πρόσοψης, που αναπαριστούσε τον μύθο της διαμάχης του Ηρακλή με τον Απόλλωνα για τον δελφικό τρίποδα, με τον Δία στο κέντρο να προσπαθεί να τους χωρίσει.

Ο Θησαυρός των Αθηναίων

Στην Ιερά οδό, αμέσως μετά την πρώτη στροφή, βρίσκεται ο Θησαυρός των Αθηναίων, απέναντι από τους θησαυρούς των Κνιδίων και των Συρακουσίων. Είναι το μοναδικό μνημείο του ιερού, του οποίου βρέθηκε το μεγαλύτερο μέρος, και αναστηλώθηκε το 1903 – 1906 από τον Γάλλο αρχιτέκτονα J. Replat με χορηγία 30.000 χρυσών δραχμών του Δήμου Αθηναίων. Τη δεκαετία του 2000 έγιναν εργασίες για την αποκατάσταση του θριγκού – του τμήματος που στηρίζεται στις κολώνες – και του αετώματος της ανατολικής πλευράς.

Χτίστηκε γύρω στο 500 πΧ. Κατ’ άλλους, όπως ο Παυσανίας, το 490 πΧ για τη μεγάλη νίκη των Αθηναίων επί των Περσών στον Μαραθώνα, στην οποία αναφέρεται επίσης επιγραφή στην βάση του κτιρίου. Κατ’ άλλους, νωρίτερα, στα χρόνια του Κλεισθένη, ως έκφραση ευγνωμοσύνης για την κατάργηση της τυραννίας του Πεισίστρατου και των διαδόχων του το 507 πΧ. Οι δεύτεροι επικαλούνται επιπλέον τις ανάγλυφες παραστάσεις στις μετόπες του κτιρίου.

Ο Θησαυρός είχε τριάντα γλυπτές μετόπες, από έξι στην ανατολική πλευρά της πρόσοψης και τη δυτική πίσω πλευρά και από εννέα στην βόρεια και τη νότια πλευρά. Στις μετόπες της πρόσοψης και της νότιας πλευράς απεικονίζονται τα κατορθώματα του Θησέα, η αναπαράσταση των οποίων επικρατούσε στην τέχνη του 5ου αιώνα πΧ, ενώ στην βόρεια και την πίσω πλευρά οι άθλοι του Ηρακλή, θέμα των καλλιτεχνών τον 6ο αιώνα πΧ. Η αντίθεση θεωρείται ότι εκφράζει την αλλαγή του πολιτεύματος στην Αθήνα με την επικράτηση της δημοκρατίας.

Το κτίριο μοιάζει με μικρό ναό δωρικού ρυθμού, χτισμένο σε βάση με τρεις βαθμίδες. Η ανωδομή ήταν από μάρμαρο της Πάρου. Στην πρόσοψη και τη νότια πλευρά, δηλαδή στις πλευρές που βλέπουν στη στροφή της Ιεράς Οδού, κατασκευάστηκε ένα κρηπίδωμα σαν τριγωνική πλατεία, όπου οι Αθηναίοι παρουσίαζαν στις γιορτές τα λάφυρα από τη μάχη του Μαραθώνα και τα τρόπαια από άλλες νίκες που φυλάσσονταν στον Θησαυρό.

Στους τοίχους σώθηκαν πολλές επιγραφές, σημαντικές για τη μελέτη των αρχαίων γιορτών και εθίμων. Εξαιρετική σημασία για τη μουσική έχει η αναγραφή στη νότια πλευρά των δύο περίφημων ύμνων στον Απόλλωνα. Είναι τα μοναδικά αρχαία ελληνικά κείμενα που συνοδεύονται από μουσικό υπομνηματισμό. Στους εσωτερικούς τοίχους έχουν χαραχτεί τιμητικά ψηφίσματα για Αθηναίους, μετά τον 3ο αιώνα πΧ, και ονόματα ενεχυροδανειστών που χρησιμοποίησαν αργότερα το κτίριο.

Τα ανάγλυφα του γλυπτού διάκοσμου στις μετόπες, τα αετώματα και τα ακρωτήρια – τις διακοσμήσεις πάνω από τις γωνίες του αετώματος – ήταν δείγματα υψηλής πλαστικής τέχνης στο τέλος της Αρχαϊκής εποχής. Οι μετόπες έχουν αποσπαστεί και συντηρηθεί και εκτίθενται στο μουσείο. Στη θέση τους βρίσκονται γύψινα εκμαγεία. Αλλά το μεγαλύτερο μέρος των αετωμάτων και των ακρωτηρίων δεν έχει βρεθεί.

Ανεβαίνοντας την Ιερά Οδό βλέπουμε έναν τοίχο, πίσω από τη Στοά των Αθηναίων. Είναι ο περίφημος Πολυγωνικός Τοίχος, στον οποίο στηρίζεται η νότια πλευρά του πλατώματος όπου είναι χτισμένος ο ναός του Απόλλωνα.
Την εποχή που χτίστηκε ο ναός, δημιουργήθηκε ένα άνδηρο – ένα τεχνητό πλάτωμα – το οποίο στηριζόταν σε δύο σχεδόν παράλληλους αναλημματικούς τοίχους. Ο τοίχος στην πάνω πλευρά, την βόρεια, προστάτευε από την πτώση βράχων και ο τοίχος στην κάτω πλευρά, τη νότια, συγκρατούσε το χώμα.
Ο Πολυγωνικός Τοίχος, συντηρημένος και καθαρισμένος σήμερα, χτίστηκε χωρίς συνδέσμους, αλλά με τέλεια προσαρμογή των λίθων. Το μήκος της μακριάς πλευράς του είναι 90 μ. Κατασκευάστηκε μετά την καταστροφή από πυρκαϊά το 548 πΧ του πρώτου ναού. Αργότερα στηρίχτηκε σ’ αυτόν η Στοά των Αθηναίων, όπως φαίνεται ακόμη και σήμερα. Το πάνω μέρος λείπει, αλλά υπολογίζεται ότι υπήρχαν ακόμη τέσσερις πέντε στρώσεις με ορθογώνιες πέτρες και ότι ήταν δύο μέτρα ψηλότερος.
Στην επιφάνειά του είναι χαραγμένες περίπου οκτακόσιες επιγραφές, από τις οποίες οι περισσότερες είναι ψηφίσματα για την απελευθέρωση δούλων, κυρίως τον 3ο και τον 2ο αιώνα πΧ.

Η Στοά των Αθηναίων

Ένα από τα πιο σημαντικά αναθήματα των Αθηναίων στο Ιερό του Απόλλωνα, είναι η Στοά, χτισμένη κάτω από τον ναό, μπροστά από τον Πολυγωνικό Τοίχο, απέναντι από την Άλω όπου γίνονταν οι λατρευτικές τελετές. Τοίχος της πίσω πλευράς της ήταν το ανατολικό τμήμα του Πολυγωνικού Τοίχου.
Η Στοά των Αθηναίων, από την οποία διατηρείται το κατώτερο τμήμα, ήταν ιωνικού ρυθμού με επτά μονόλιθους ραβδωτούς κίονες από πεντελικό μάρμαρο και βάσεις από παριανό μάρμαρο. Η στέγη ήταν ξύλινη και ο στυλοβάτης του κτιρίου από ντόπιο ασβεστόλιθο με τρεις βαθμίδες.
Χτίστηκε μετά το 478 πΧ, χρονιά που οι Αθηναίοι κατέστρεψαν την πλωτή γέφυρα του Ξέρξη στον Ελλήσποντο, όπως προκύπτει επιπλέον από την ακόλουθη επιγραφή που είναι χαραγμένη στην βάση του μνημείου.

ΑΘΗΝΑΙΟΙ ΑΝΕΘΕΣΑΝ ΤΗΝ ΣΤΟΑΝ ΚΑΙ ΤΑ ΗΟΠΛΑ ΚΑΙ ΤΑΚΡΟΤΕΡΙΑ ΕΛΟΝΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΕΜΙΩΝ.

«Οι Αθηναίοι αφιέρωσαν τη στοά και τα όπλα (τα σχοινιά που συγκρατούσαν τη γέφυρα) και τα ακρωτήρια (τα ακρόπρωρα των περσικών πλοίων).

Τα επόμενα χρόνια στη Στοά βρήκαν τη θέση τους και τα λάφυρα από άλλες ναυτικές νίκες των Αθηναίων επί των Περσών – στη Μυκάλη, τη Σηστό και αλλού.

Ο Ναός του Απόλλωνα

Ο Ναός του Απόλλωνα είναι χτισμένος στο κέντρο του Ιερού. Τα ερείπια που βλέπουμε σήμερα είναι από τον τρίτο ναό, που χτίστηκε το 330 πΧ, στον οποίο έχουν γίνει εργασίες αναστήλωσης.
Κατά τη μυθολογία, ο πρώτος ναός ήταν φτιαγμένος από κλαδιά δάφνης, ο δεύτερος από κερί μελισσών και φτερά και ο τρίτος από χαλκό. Ο τέταρτος ναός χτίστηκε από τους μυθικούς αρχιτέκτονες Τροφώνιο και Αγαμήδη με την βοήθεια του Απόλλωνα. Αυτός, λένε οι αρχαιολόγοι, ήταν ο πρώτος πώρινος ναός, που χτίστηκε στο τέλος του 7ου ή στις αρχές του 6ου αιώνα πΧ και καταστράφηκε από πυρκαγιά το 548 πΧ.
Ο δεύτερος ναός ολοκληρώθηκε το 510 πΧ. Χτίστηκε με εισφορές από όλη την Ελλάδα και από ξένους ηγεμόνες, με την φροντίδα της μεγάλης αθηναϊκής οικογένειας των Αλκμαιωνιδών. Ήταν πώρινος δωρικού ρυθμού περίπτερος, με έξι κίονες στη μαρμάρινη πρόσοψη και δεκαπέντε στις πλευρές, και είχε εξαιρετικό γλυπτό διάκοσμο, φιλοτεχνημένο από τον γλύπτη Αντήνορα. Στο ανατολικό αέτωμα απεικονιζόταν η εμφάνιση του Απόλλωνα στους Δελφούς με την αδελφή του Άρτεμη και τη μητέρα τους Λητώ και στο δυτικό αέτωμα σκηνή από την Γιγαντομαχία.
Ο ναός καταστράφηκε το 373 πΧ από σεισμό και οι Δελφοί ζήτησαν πάλι τη συνεισφορά των Ελλήνων για να χτιστεί νέος ναός. Αλλά οι πόλεμοι καθυστέρησαν τις εργασίες και ο τρίτος ναός τελείωσε το 330 πΧ, χτισμένος στο ίδιο σχέδιο και σχεδόν στις ίδιες διαστάσεις που είχε ο δεύτερος. Αρχιτέκτονες ήταν ο Σπίνθαρος ο Κορίνθιος, ο Ξενόδωρος και ο Αγάθων.

Είναι κι αυτός δωρικού ρυθμού περίπτερος, με έξι κίονες στην πρόσοψη και την πίσω πλευρά και δεκαπέντε στις πλευρές, με πρόδομο και οπισθόδομο. Ο σηκός χωρίζεται σε τρία κλίτη με δύο κιονοστοιχίες. Καθεμία είχε οκτώ ιωνικούς κίονες. Στο βαθύτερο σημείο είναι το άδυτον, όπου υπήρχαν το άγαλμα του Απόλλωνα και ο ομφαλός. Εκεί απομονωνόταν η Πυθία και μπορούσαν να πάνε μόνον οι ιερείς.
Τα αετώματα είναι από μάρμαρο της Πάρου και οι ανάγλυφες παραστάσεις τους φιλοτεχνήθηκαν από τους Αθηναίους γλύπτες Πραξία και Ανδροσθένη. Στο ανατολικό αέτωμα απεικονίζεται ο Απόλλωνας με τις Μούσες και στο δυτικό ο Διόνυσος με τις Θυιάδες (Μαινάδες). Στους τοίχους του πρόναου ήταν χαραγμένα ρητά των επτά σοφών και το γράμμα Ε. Επίσης υπήρχε χάλκινη εικόνα του Ομήρου και βωμός του Ποσειδώνα.
Τμήματα των αετωμάτων που έχουν διασωθεί και συντηρηθεί και από τους δύο δωρικούς ναούς εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών.

Το Ανάθημα του Δαόχου

Βορειονατολικά από τον ναό, ανάμεσα σε αναθήματα των Αιτωλών, των Φωκέων και άλλων, βρισκόταν ένα από τα πιο εντυπωσιακά αφιερώματα ιδιωτών στο Ιερό του Απόλλωνα. Το ανάθημα του Δαόχου. Μια γλυπτή σύνθεση από ένα μακρόστενο πέτρινο βάθρο και εννέα μαρμάρινα αγάλματα πάνω στο βάθρο, έργο του Λύσιππου, περίφημου γλύπτη του 4ου αιώνα πΧ, ή κάποιου από τη σχολή του.
Αναθέτης ήταν ο Δάοχος Β΄ από τα Φάρσαλα της Θεσσαλίας, που αφιέρωσε το 337 πΧ το μνημείο για να τιμήσει την οικογένειά του, από την οποία αναδείχθηκαν σπουδαίοι στρατιωτικοί και μεγάλοι αθλητές. Ήταν τετράρχης της Θεσσαλίας και αντιπρόσωπός της ως ιερομνήμονας στη Δελφική Αμφικτυονία από το 339 μέχρι το 334 πΧ και είχε φιλικές σχέσεις με τον Φίλιππο Β΄, βασιλιά της Μακεδονίας, που έλεγχε την Θεσσαλία και την Αμφικτυονία.

Η βάση και τα αγάλματα που σώζονται βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών. Σε επιγραφές του μνημείου αναφέρονται τα ονόματα και τα επιτεύγματα αυτών που απεικονίζονται. Στη δεξιά άκρη ήταν το άγαλμα του Απόλλωνα καθισμένου σε ομφαλό, το οποίο λείπει. Μετά, το άγαλμα του Ακνόνιου, γενάρχη της οικογένειας που παρουσίαζε τα μέλη της στον θεό. Τους γιους του, νικητές μεγάλων αγώνων, Αγία, σπουδαίο αθλητή του παγκράτιου, Τηλέμαχο, παλαιστή, και Αγέλαο, δρομέα, οι οποίοι, σύμφωνα με την επιγραφή, νίκησαν στη ίδια διοργάνωση των Πυθίων. Κατόπιν, τον Δάοχο Α΄ γιο του Αγία, τον γιο του Σίσυφο Α΄ πατέρα του Δάοχου Β΄, τον ίδιο τον Δάοχο Β΄ και τον γιο του Σίσυφο Β΄.

Ο Ναός του Απόλλωνα

Ο Ναός του Απόλλωνα είναι χτισμένος στο κέντρο του Ιερού. Τα ερείπια που βλέπουμε σήμερα είναι από τον τρίτο ναό, που χτίστηκε το 330 πΧ, στον οποίο έχουν γίνει εργασίες αναστήλωσης.
Κατά τη μυθολογία, ο πρώτος ναός ήταν φτιαγμένος από κλαδιά δάφνης, ο δεύτερος από κερί μελισσών και φτερά και ο τρίτος από χαλκό. Ο τέταρτος ναός χτίστηκε από τους μυθικούς αρχιτέκτονες Τροφώνιο και Αγαμήδη με την βοήθεια του Απόλλωνα. Αυτός, λένε οι αρχαιολόγοι, ήταν ο πρώτος πώρινος ναός, που χτίστηκε στο τέλος του 7ου ή στις αρχές του 6ου αιώνα πΧ και καταστράφηκε από πυρκαγιά το 548 πΧ.
Ο δεύτερος ναός ολοκληρώθηκε το 510 πΧ. Χτίστηκε με εισφορές από όλη την Ελλάδα και από ξένους ηγεμόνες, με την φροντίδα της μεγάλης αθηναϊκής οικογένειας των Αλκμαιωνιδών. Ήταν πώρινος δωρικού ρυθμού περίπτερος, με έξι κίονες στη μαρμάρινη πρόσοψη και δεκαπέντε στις πλευρές, και είχε εξαιρετικό γλυπτό διάκοσμο, φιλοτεχνημένο από τον γλύπτη Αντήνορα. Στο ανατολικό αέτωμα απεικονιζόταν η εμφάνιση του Απόλλωνα στους Δελφούς με την αδελφή του Άρτεμη και τη μητέρα τους Λητώ και στο δυτικό αέτωμα σκηνή από την Γιγαντομαχία.
Ο ναός καταστράφηκε το 373 πΧ από σεισμό και οι Δελφοί ζήτησαν πάλι τη συνεισφορά των Ελλήνων για να χτιστεί νέος ναός. Αλλά οι πόλεμοι καθυστέρησαν τις εργασίες και ο τρίτος ναός τελείωσε το 330 πΧ, χτισμένος στο ίδιο σχέδιο και σχεδόν στις ίδιες διαστάσεις που είχε ο δεύτερος. Αρχιτέκτονες ήταν ο Σπίνθαρος ο Κορίνθιος, ο Ξενόδωρος και ο Αγάθων.

Είναι κι αυτός δωρικού ρυθμού περίπτερος, με έξι κίονες στην πρόσοψη και την πίσω πλευρά και δεκαπέντε στις πλευρές, με πρόδομο και οπισθόδομο. Ο σηκός χωρίζεται σε τρία κλίτη με δύο κιονοστοιχίες. Καθεμία είχε οκτώ ιωνικούς κίονες. Στο βαθύτερο σημείο είναι το άδυτον, όπου υπήρχαν το άγαλμα του Απόλλωνα και ο ομφαλός. Εκεί απομονωνόταν η Πυθία και μπορούσαν να πάνε μόνον οι ιερείς.
Τα αετώματα είναι από μάρμαρο της Πάρου και οι ανάγλυφες παραστάσεις τους φιλοτεχνήθηκαν από τους Αθηναίους γλύπτες Πραξία και Ανδροσθένη. Στο ανατολικό αέτωμα απεικονίζεται ο Απόλλωνας με τις Μούσες και στο δυτικό ο Διόνυσος με τις Θυιάδες (Μαινάδες). Στους τοίχους του πρόναου ήταν χαραγμένα ρητά των επτά σοφών και το γράμμα Ε. Επίσης υπήρχε χάλκινη εικόνα του Ομήρου και βωμός του Ποσειδώνα.
Τμήματα των αετωμάτων που έχουν διασωθεί και συντηρηθεί και από τους δύο δωρικούς ναούς εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών.

Το Ανάθημα του Δαόχου

Βορειονατολικά από τον ναό, ανάμεσα σε αναθήματα των Αιτωλών, των Φωκέων και άλλων, βρισκόταν ένα από τα πιο εντυπωσιακά αφιερώματα ιδιωτών στο Ιερό του Απόλλωνα. Το ανάθημα του Δαόχου. Μια γλυπτή σύνθεση από ένα μακρόστενο πέτρινο βάθρο και εννέα μαρμάρινα αγάλματα πάνω στο βάθρο, έργο του Λύσιππου, περίφημου γλύπτη του 4ου αιώνα πΧ, ή κάποιου από τη σχολή του.
Αναθέτης ήταν ο Δάοχος Β΄ από τα Φάρσαλα της Θεσσαλίας, που αφιέρωσε το 337 πΧ το μνημείο για να τιμήσει την οικογένειά του, από την οποία αναδείχθηκαν σπουδαίοι στρατιωτικοί και μεγάλοι αθλητές. Ήταν τετράρχης της Θεσσαλίας και αντιπρόσωπός της ως ιερομνήμονας στη Δελφική Αμφικτυονία από το 339 μέχρι το 334 πΧ και είχε φιλικές σχέσεις με τον Φίλιππο Β΄, βασιλιά της Μακεδονίας, που έλεγχε την Θεσσαλία και την Αμφικτυονία.

Η βάση και τα αγάλματα που σώζονται βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών. Σε επιγραφές του μνημείου αναφέρονται τα ονόματα και τα επιτεύγματα αυτών που απεικονίζονται. Στη δεξιά άκρη ήταν το άγαλμα του Απόλλωνα καθισμένου σε ομφαλό, το οποίο λείπει. Μετά, το άγαλμα του Ακνόνιου, γενάρχη της οικογένειας που παρουσίαζε τα μέλη της στον θεό. Τους γιους του, νικητές μεγάλων αγώνων, Αγία, σπουδαίο αθλητή του παγκράτιου, Τηλέμαχο, παλαιστή, και Αγέλαο, δρομέα, οι οποίοι, σύμφωνα με την επιγραφή, νίκησαν στη ίδια διοργάνωση των Πυθίων. Κατόπιν, τον Δάοχο Α΄ γιο του Αγία, τον γιο του Σίσυφο Α΄ πατέρα του Δάοχου Β΄, τον ίδιο τον Δάοχο Β΄ και τον γιο του Σίσυφο Β΄.

Ανατολικά από το Ιερό του Απόλλωνα βρίσκεται το Ιερό της Αθηνάς Προναίας, δηλαδή της Αθηνάς πριν από τον ναό του Απόλλωνα, αφού αυτό έβλεπαν πρώτα όσοι έρχονταν από την Αθήνα, όπως και σήμερα. Το Ιερό ξεχωρίζει από ψηλά χάρις στην περίφημη Θόλο, το κυκλικό κτίριο που αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αρχαία κτίσματα. Υπάρχουν επίσης τα κατάλοιπα τριών ναών της Αθηνάς, βωμοί αφιερωμένοι σε διάφορες θεότητες, δύο θησαυροί, ο ένας δωρικού και ο άλλος αιολικού ρυθμού, και άλλα ευρήματα.

Οι δύο παλαιότεροι ναοί ήταν χτισμένοι στον ίδιο χώρο, ο ένας το 650 πΧ και ο άλλος το 500 πΧ. Ο τρίτος ναός χτίστηκε μετά τις καταστροφές του σεισμού του 373 πΧ στη δυτική άκρη του ιερού. Ο ένας θησαυρός είναι αφιέρωμα των κατοίκων της Μασσαλίας, αποικίας τότε της Φώκαιας, της σπουδαίας Ιωνικής πόλης της Μικράς Ασίας. Ξεχωρίζει ένα κιονόκρανο με φύλλα φοίνικα, που έχει διασωθεί. Υπάρχουν ακόμη κατάλοιπα ενός κτιρίου, στο οποίο λατρεύονταν ο Φύλακος και ο Αυτόνοος, οι ήρωες που κατεδίωξαν τους Πέρσες όταν επιχείρησαν να εισβάλλουν στους Δελφούς, και ενός οικοδομήματος, που ονομάζεται "οικία των ιερέων".

Η Θόλος

Η Θόλος βρίσκεται ανάμεσα στο νεότερο ναό και στον Θησαυρό των Μασσαλιωτών. Είναι ένα κυκλικό οικοδόμημα, η χρήση του οποίου παραμένει άγνωστη. Έχει συσχετιστεί με χθόνια λατρεία, αλλά ο Παυσανίας, που το είδε σε ερείπια τον 2ο αιώνα μΧ, δεν το αναφέρει ως ναό. Αναστηλώθηκε κατά ένα μέρος το 1938 και τα τμήματα του γλυπτού διάκοσμου που διασώθηκαν, όπως και αρχιτεκτονικά μέλη, έχουν συντηρηθεί και εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών.

Η Θόλος θεωρείται ένα από τα αριστουργήματα της κλασικής αρχιτεκτονικής, στο οποίο συνδυάζονται σχεδόν όλοι οι ρυθμοί του κλασικού αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Χτίστηκε το 380 πΧ. Ο Βιτρούβιος, ο Ρωμαίος συγγραφέας, αρχιτέκτονας και μηχανικός, γνωστός για τη μοναδική πραγματεία του περί αρχιτεκτονικής, αναφέρει ότι η κατασκευή οφείλεται στον αρχιτέκτονα Θεόδωρο από την Σάμο, ο οποίος είχε γράψει βιβλίο για τον τρόπο με τον οποίο οικοδομήθηκε.

Το κτίσμα είναι πάνω σε κρηπίδωμα με τρεις βαθμίδες. Το εξωτερικό περιστύλιο είχε είκοσι δωρικούς κίονες με ζωφόρο, που είχε ανάγλυφες μετόπες με παραστάσεις από τη μάχη των Αμαζόνων και τη μάχη των Κενταύρων. Στο εσωτερικό του κυκλικού σηκού υπήρχαν δέκα κορινθιακοί ημικίονες, ενώ η ζωφόρος ήταν δωρικού ρυθμού με μικρότερες ανάγλυφες μετόπες. Η ανωδομή είχε διαφορετικούς χρωματισμούς, επειδή αποτελούσε συνδυασμό από μάρμαρο της Πάρου, μάρμαρο της Πεντέλης και γαλάζιο ασβεστόλιθο της Ελευσίνας. Από μάρμαρο ήταν και η οροφή.

Το Γυμνάσιο των Δελφών

Βορειοδυτικά από το Ιερό της Αθηνάς βρίσκεται το Γυμνάσιο των Δελφών, που θεωρείται ένα από τα πληρέστερα αρχαία Γυμνάσια, με χώρο για την προετοιμασία των αθλητών, παλαίστρα και λουτρά.
Θεμελιώθηκε τον 4ο αιώνα πΧ και χρησιμοποιήθηκε μέχρι τη Ρωμαϊκή εποχή, κατά την οποία κατασκευάστηκαν θερμά λουτρά. Την ελληνιστική εποχή ήταν κυρίως εκπαιδευτικό κέντρο και χώρος διαλέξεων. Αναπτυσσόταν σε δύο πλατώματα. Στο πάνω ήταν ο «ξυστός» για τους δρομείς και στο κάτω η παλαίστρα για την παλαιστές, τους πυγμάχους και τους παγκρατιστές.

Ο «ξυστός» ήταν μια στεγασμένη στοά με μήκος 178,35 μ, όσο ένα στάδιο, και πλάτος 7μ. Ήρθε στο φως με νεώτερες ανασκαφές. Προοριζόταν για την προπόνηση των δρομέων όταν είχε κακό καιρό και ονομαζόταν έτσι επειδή ξυνόταν για να ισοπεδώνεται. Ήταν κατασκευή δωρικού ρυθμού από πωρόλιθο. Τη Ρωμαϊκή εποχή η κιονοστοιχία της πρόσοψης αντικαταστάθηκε με ιωνικούς μαρμάρινους κίονες.
Παράλληλα υπήρχε η «παραδρομίδα», ένας ισοπεδωμένος υπαίθριος διάδρομος με πλάτος 6 μ, επίσης για τους αθλητές των δρόμων.
Η παλαίστρα, στο κάτω πλάτωμα, αποτελείτο από μία τετράγωνη αυλή για την προπόνηση, γύρω από την οποία υπήρχαν στοές με δωμάτια για αποδυτήρια και άλλες αθλητικές χρήσεις.
Δυτικά από την παλαίστρα ένας κυκλικός χώρος με διάμετρο 10 μ και βάθος 1,80 μ ανήκε σε ελληνικό λουτρό. Πίσω από αυτόν κρουνοί τροφοδοτούσαν με νερό από την Κασταλία πηγή δέκα πέτρινες λεκάνες, λουτήρες των αθλητών. Πιο δυτικά υπήρχαν ρωμαϊκές θέρμες, κατασκευασμένες το 120 μΧ.
Τα Βυζαντινά χρόνια στον χώρο του Γυμνασίου χτίστηκε ένα μοναστήρι με το καθολικό του στην παλαίστρα. Κατεδαφίστηκε το 1898, την εποχή των πρώτων ανασκαφών. Σε έναν από τους κίονες, που χρησιμοποιήθηκε στο χτίσιμο του μοναστηριού, χάραξε το όνομά του ο λόρδος Βύρων.

Η Κασταλία Πηγή

Πάνω από την εθνική οδό, στην χαράδρα που σχηματίζουν οι Φαιδριάδες πέτρες, στη ρίζα του δυτικού βράχου που ονομάζεται σήμερα Φλεμπούκος και στην αρχαιότητα Υάμπεια, βρίσκεται η Κασταλία, η ιερή πηγή των Δελφών. Πήρε το όνομά της από τη νύμφη Κασταλία, που έπεσε στα νερά της για να γλυτώσει από την καταδίωξη του ερωτευμένου Απόλλωνα. Το νερό καταλήγει στον ποταμό Πλείστο στην κοιλάδα κάτω από τους Δελφούς, όπου κατά τη μυθολογία ήταν η φωλιά του Πύθωνα. Χαμηλότερα είναι δύο κρήνες. Η αρχαιότερη δίπλα στον δρόμο και η νεώτερη ψηλότερα κοντά στην πηγή.
Το νερό έφθανε στην πρώτη Κασταλία Κρήνη, που κατασκευάστηκε το 600 – 590 πΧ, με αγωγό λαξευμένο κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Η κρήνη βρίσκεται δίπλα στον εθνικό δρόμο και ονομάζεται Κάτω Κασταλία. Η ανασκαφή της έγινε το 1960. Είναι ένα ορθογώνιο κτίσμα με διαστάσεις 8,20Χ6,60μ, που αποτελείται από μια κλειστή λεκάνη με αγωγούς και κρουνούς. Μπροστά υπάρχει μια πλακόστρωτη αυλή με λίθινους πάγκους, στην οποία οδηγούσαν μερικά σκαλοπάτια. Φαίνεται ότι μέχρι τα πρώτα Ρωμαϊκά χρόνια έγιναν πολλές ανακατασκευές.

Τον 1ο αιώνα πΧ κατασκευάστηκε η δεύτερη κρήνη, η Κασταλία του Βράχου όπως λέγεται. Βρίσκεται πενήντα μέτρα ψηλότερα από την πρώτη, πιο κοντά στην πηγή, και η ανασκαφή της έγινε το 1878. Αυτήν είδε κατά την περιήγησή του ο Παυσανίας.
Η βραχώδης επιφάνεια λειάνθηκε σε πλάτος πάνω από 11 μ και σε ύψος 12.50 μ. Στη λεία επιφάνεια κατασκευάστηκαν κόγχες για τα αναθήματα στη νύμφη Κασταλία. Η μεγαλύτερη κόγχη στη δεξιά πλευρά ήταν στα χρόνια της τουρκοκρατίας εκκλησάκι αφιερωμένο στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο. Το νερό έφτανε με αγωγό σε μια μακρόστενη λεκάνη με μήκος 10 μ και πλάτος 0,50 μ, λαξευμένη κάτω από τις κόγχες και σκεπασμένη, εκτός από τη μια άκρη που άνοιγε για να καθαρίζεται. Στην πρόσοψη επτά χάλκινοι κρουνοί χωρίζονταν με επτά πεσσούς σκαλισμένους στον βράχο. Μπροστά οκτώ σκαλοπάτια κατέβαιναν σε μια πλακόστρωτη αυλή, όπου υπήρχαν πέτρινοι πάγκοι.

Και στις δύο κρήνες έχουν γίνει εργασίες συντήρησης και αναστήλωσης, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι μπορούμε να τις δούμε κατά την επίσκεψή μας. Ο φόβος για την πτώση βράχων από τις Φαιδριάδες κρατάει συχνά τον χώρο της Κασταλίας κλειστό.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών βρίσκεται δίπλα στον αρχαιολογικό χώρο του Ιερού του Απόλλωνα. Ένα ωραίο, προσαρμοσμένο στο περιβάλλον κτίριο, στο οποίο παρουσιάζονται τα γλυπτά, τα αγάλματα και τα άλλα καλλιτεχνήματα, που συνθέτουν την ιστορία του ιερού και του μαντείου.
Είναι ένα από τα παλαιότερα μουσεία της Ελλάδας. Το πρώτο κτίριο χτίστηκε το 1903 σε σχέδια του Γάλλου αρχιτέκτονα Αλμπέρ Τουρνέρ με δωρεά του εθνικού ευεργέτη Ανδρέα Συγγρού. Είχε δύο πτέρυγες, στις οποίες τοποθετήθηκαν τα ευρήματα των πρώτων ανασκαφών, που άρχισε το 1892 η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών.
Το μουσείο επισκευάστηκε το 1935 – 1936. Το 1939 ολοκληρώθηκε η νέα έκθεση, αλλά η κήρυξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου δεν επέτρεψε να ανοίξει για το κοινό. Πολλά εκθέματα, όπως ο περίφημος Ηνίοχος, μεταφέρθηκαν για προστασία στην Αθήνα, από την οποία άρχισαν να επιστρέφουν το 1952. Το κτίριο άρχισε να ανανεώνεται το 1958 και η νέα έκθεση ήταν έτοιμη το 1963. Το 1978 εγκαινιάσθηκε μια νέα αίθουσα για την έκθεση των χρυσελεφάντινων ευρημάτων που βρέθηκαν στην Ιερά Οδό.

Το 1999 ολοκληρώθηκε μια νέα μεγάλη ανακαίνιση. Το μουσείο επεκτάθηκε και εκσυγχρονίστηκε και οι εκθεσιακοί χώροι ανακαινίστηκαν. Κατασκευάστηκαν νέα εργαστήρια και γραφεία, διαμορφώθηκε ο περιβάλλων χώρος και δημιουργήθηκαν χώροι υποδοχής και εξυπηρέτησης του κοινού, ράμπες και ανελκυστήρας για την πρόσβαση των ατόμων με αναπηρία, κυλικείο και πωλητήριο εντύπων και βιβλίων. Όλα αυτά συνοδεύθηκαν από νέα παρουσίαση των εκθεμάτων.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών στεγάζεται σε ένα διώροφο κτίριο με επιφάνεια 2.270 τμ. Η μόνιμη έκθεση αναπτύσσεται σε δεκατέσσερις αίθουσες παρουσιάζοντας την ιστορία του ιερού και του μαντείου από την Προϊστορική εποχή μέχρι το τέλος της αρχαίας εποχής με χρονολογική σειρά, επικεντρώνοντας παράλληλα την προσοχή του επισκέπτη σε σύνολα ευρημάτων – από τον ναό του Απόλλωνα, τον Θησαυρό των Σιφνίων, το ιερό της Αθηνάς Προναίας κλπ.
Ο επισκέπτης βοηθείται επισης από εποπτικό υλικό – κείμενα, προπλάσματα, αναπαραστάσεις και χάρτες – ώστε να κατανοεί ταυτόχρονα το περιβάλλον, στο οποίο ανήκουν τα εκθέματα.

Οι αίθουσες του μουσείου είναι οι εξής:

Ι – ΙΙ: Αρχή του ιερού – πρώτα αναθήματα

ΙΙΙ: Πρώιμοι αρχαϊκοί χρόνοι

ΙV: Χρυσελεφάντινα αντικείμενα

V: Θησαυρός των Σιφνίων

VI: Ναός του Απόλλωνα

VII – VIII: Θησαυρός των Αθηναίων

IX: Αναθήματα 5ου αιώνα πΧ

X: Θόλος του ιερού της Αθηνάς

XI: Υστεροκλασικοί και ελληνιστικοί χρόνοι

XII: Υστεροελληνιστικοί και ρωμαϊκοί χρόνοι

XIII: Ηνίοχος

XIV: Το τέλος του Ιερού

Δυτικά από τον αρχαιολογικό χώρο των Δελφών βρίσκεται ο σημερινός οικισμός των Δελφών, στην πλαγιά του Παρνασσού, σε υψόμετρο 550 – 590. Άρχισε να χτίζεται το 1890 για τους κατοίκους του χωριού Καστρί, που βρισκόταν πάνω στο Ιερό του Απόλλωνα και κατεδαφίστηκε για να αρχίσουν οι ανασκαφές.
Σήμερα είναι πολυσύχναστο τουριστικό κέντρο, η πιο κοντινή στον αρχαιολογικό χώρο κατοικημένη περιοχή. Υπάρχουν όλες οι δυνατότητες για διαμονή, φαγητό και αγορές και η θέα προς την κοιλάδα και τον κόλπο της Ιτέας είναι θαυμάσια.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον επισκέπτη έχει η εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Υπάρχουν επίσης η παλιά εκκλησία του Αγίου Κωνσταντίνου και το σπίτι-μουσείο του ποιητή Άγγελου Σικελιανού.
Στη δυτική πλευρά βρίσκεται σε ωραίο φυσικό περιβάλλον το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, φορέας σημαντικών διεθνών πολιτιστικών εκδηλώσεων και συναντήσεων. Μεταξύ άλλων, λειτουργεί το σύγχρονο θέατρο «Φρύνιχος», ενώ στο πευκοδάσος του Κέντρου υπάρχει ένα ανοιχτό πάρκο γλυπτικής.

Πέντε χιλιόμετρα νότια από τους Δελφούς βρίσκεται το Χρισσό, πάνω από τον απέραντο ελαιώνα της Άμφισσας. Ωραίος παραδοσιακός οικισμός, με πηγές, πράσινο, δυο γραφικές πλατείες με πλατάνια, δυνατότητες για διαμονή και παραδοσιακές ταβέρνες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αρχιτεκτονική των σπιτιών.
Μπορούμε να δούμε επίσης κατάλοιπα από το τείχος της ακρόπολης της αρχαίας πόλης Κρίσα. Στον κάμπο ήταν ο αρχαίος Ιππόδρομος όπου γίνονταν οι ιπποδρομίες και οι αρματοδρομίες για τα Πύθια.
Βορειοδυτικά, σε 7 χλμ, βρίσκεται το μοναστήρι του Προφήτη Ηλία,σε υψόμετρο 400, με εξαιρετική θέα στον ελαιώνα και τον Κορινθιακό κόλπο. Μπορούμε να πάμε επίσης από τους Δελφούς. Το μοναστήρι έπαιξε σημαντικό ρόλο στην Επανάσταση του 1821 και τον Αύγουστο του 1825 καταστράφηκε από τους Τούρκους. Κάηκε πάλι από τους Ιταλούς το 1943. Ξαναχτίστηκε από το 1961. Μετά τη μετατροπή του σε γυναικείο έγιναν εργασίες συντήρησης και ανάδειξης της ιστορίας του, μέρος της οποίας είναι η βιβλιοθήκη του με χειρόγραφα και επιστολές από την Επανάσταση.

Όλη η ευρύτερη περιοχή έχει ωραίο κλίμα και πολλά ενδιαφέροντα όλες τις εποχές του χρόνου. Η θάλασσα απέχει δεκαπέντε λεπτά με το αυτοκίνητο και το χιονοδρομικό κέντρο του Παρνασσού στα ανατολικά τριάντα λεπτά. Κοντά είναι η επίσης παραδοσιακή Αράχωβα και στις πλαγιές του Παρνασσού πολλά ωραία χωριά.
Γύρω απλώνονται οι φυσικές ομορφιές του Εθνικού Δρυμού του Παρνασσού. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η διαδρομή μέχρι τη λίμνη και το φράγμα του ποταμού Μόρνου και από κει στα γύρω ιστορικά χωριά. Σε όλη την περιοχή υπάρχουν μοναστήρια, ανάμεσα στα οποία η φημισμένη Μονή του Οσίου Λουκά, και μονοπάτια για τους φυσιολάτρες και τους πεζοπόρους.

Τα πιο γνωστά μονοπάτια είναι:

  • Το αρχαίο μονοπάτι Κίρρα – Χρισσό – Δελφοί
  • Το διεθνές μονοπάτι Ε4 Δελφοί – Καλάνια – Αγόριανη (Επτάλοφος)
  • Το μονοπάτι Δελφοί – Κρόκι – Κορύκειον Άντρον
  • Το μονοπάτι Δελφοί – Πλειστός ποταμός – Κορυφή Κόχραν ή Δεσφίνα

Άλμπουμ φωτογραφιών

Δελφοί Το μουσείο

Ο Ηνίοχος

Δελφοί

Οι Κούροι

Η Σφίγγα

Ναός Αθηνάς

Ο καιρός τώρα